<p>EEn Iongman van schoon en eerbaar op-<lb/> sicht, dragende op de schouderen een<lb/> leeuwenhuyd, houdende in den palm van de<lb/> rechterhand een vierkant, alwaer in 't mid-<lb/> den het teycken van Mercurius op staet; inde<lb/> slinkerhand heeft hy een tack van een Ama-<lb/> rant of fluwele bloem, met dit opschrift, sic<lb/> floret decoro decus: dat is, aldus bloeyt de eere door de<lb/> achtbaerheyt. Men soude hem ook bekranssen<lb/> en 't kleed daermede over al konnen vercie-<lb/> ren. 't Kleed sal totte knyen lang zijn, met<lb/> een broosken aen de rechter voet, Cothurnus<lb/> geheeten, aen de slinker sal hy een zocke<lb/> hebben.<lb/> <pb n="embstma_1450_fac005"/> Schoon is de jongeling, want de schoon-<lb/> heyd is een cieraet van 's menschen leven: hy<lb/> is eerbaer, om dat het achtbaere altijd met<lb/> het eerbare is vereenicht: want de achtbaer-<lb/> heyt, gelijk die seer geleerdelijck van Cicero<lb/> in zijne officien of onderlinge plichten is be-<lb/> schreven, wort in 't gemeen genomen, voor<lb/> al 't geene dat in alle eerbaerheyt bestaet: en<lb/> die selve is tweederleye, want tot de alge-<lb/> meene behoort noch een besondere, die tot<lb/> een yder deel van 't eerlijke genomen wort.<lb/> De eerste Achtbaerheyt plagh aldus bepaelt<lb/> te worden. De Achtbaerheydt is al 't gee-<lb/> ne datter past totte heerlijckheydt van een<lb/> mensch, in 't geene zijne nature van andere<lb/> dieren verschilt. Het ander deel 't welck tot<lb/> het geslacht behoort, wordt aldus onder-<lb/> scheyden; de achtbaerheyt is 't gene, 't welck<lb/> soo betaemlijck is aen de nature, dat oock<lb/> daer in de maticheyt en zeedicheyd met een<lb/> seeckere, edele, vrye en burgerlijcke manie-<lb/> re uytblinckt, sulcx dat sich oock de acht-<lb/> baerheyt in alle dingen, die totte eerbaer-<lb/> heydt behooren, in 't gemeen wijdtloopigh<lb/> verspreyt, en in 't besonder in alle slagh van<lb/> deughden. Want gelijck de schoonheydt des<lb/> lichaems met een welgemaeckte gestalte-<lb/> nisse van leden, aenlockt, en de oogen doet<lb/> bewegen, en hier in behagen scheppen, om<lb/> dat alle leden onder sich met een seeckere<lb/> bevalligheydt seer wel passen en over-een-<lb/> komen; also beweegt oock de achtbaerheyt,<lb/> die in 't leven uytblinckt, de toestemminge<lb/> van die geene mette welcke hy leeft met or-<lb/> dre, stantvastigheyt en matigheyt, soo wel in<lb/> woorden als in wercken. Waer uyt besloten<lb/> wert, dat de welstand sich voeght in 't spre-<lb/> ken en in 't eerlijck handelen, om te overleg-<lb/> gen en wat betaemlijck is te volgen, en wat<lb/> onbetaemlick is te vlieden, volgende de din-<lb/> gen die recht en eerlijck zijn, als recht en<lb/> eerlijck, vliedende de dingen die onrecht en<lb/> oneerlijck zijn, als quaed en onbetaemlijck,<lb/> strijdigh zijnde tegens de behoorlijckheydt<lb/> en eerbaerheydt: en dese komt voort, door<lb/> eene van dese deelen, of door vlytige op-<lb/> merckinge, of naerstige waerneminge van 't<lb/> waarachtighe, of door den ommegang en<lb/> handelinge der menschen, gevende een ye-<lb/> gelijck 't zijne, na datter belooft is, in ver-<lb/> schillende saken, of zy komt voort door de<lb/> grootheydt en dapperheydt van een ver-<lb/> heven gemoedt, dat in alle dingen onver-<lb/> winnelijck is: waar door hy alles doet en<lb/> spreeckt met ordre en met mate; waer by<lb/> oock is zeedigheyt, matigheyd en alle ver-<lb/> soetinge van een verstoort gemoed, in welc-<lb/> ke saecke de betaemlijckheyd bestaet, wiens<lb/> kracht hier in is gelegen, datse van 't eerlijc-<lb/> ke niet kan werden afgescheyden: want wat<lb/> betaemlijck is, dat is eerlijck, en wat eerlijck<lb/> is, dat is betaemlijck: gelijk Cicero 't selve<lb/> doorgaens in sijn Burgerplichten uytdruckt.<lb/> Om dan de dapperheyd en hoogheydt van<lb/> de deughd des gemoeds, die de Achtbaer-<lb/> heydt vereyscht, uyt te beelden, hebben wy<lb/> hem een leeuwenhuyd omgehangen, om dat<lb/> de oude den leeuwenhuyd voor een beeldt<lb/> van de dapperheyt der deughd en de sterck-<lb/> heyd des gemoets uytdruckten. 't Welck zy<lb/> die geene plachten te vereeren, die de waar-<lb/> achtige geschicktheyt hadden aengemerckt,<lb/> en haer dapper en grootmoedigh hadden<lb/> betoont. Oversulx al 't geene dat manhaf-<lb/> tigh en met een dapper gemoed bestaen<lb/> wort, datselve wort geacht een man te pas-<lb/> sen die de Achtbaerheydt volght; maer in 't<lb/> tegendeel is die van de Achtbaerheydt be-<lb/> rooft, die daer, als verwijft, leeft, sonder<lb/> grootheydt of bestandigheyt des gemoeds.<lb/> Bacchus die, by Orpheum, voor een beeld van<lb/> een Godtlijck verstandt gehouden wordt,<lb/> draeght by Aristophanem een leeuwenhuydt<lb/> over de schouderen; Hercules, de voorbarigh-<lb/> ste en dapperste onder de Argonauten, gaet<lb/> altijd in een leeuwenhuyd. Ajax de Opper<lb/> Capiteyn, by de Griecken, onder Achilles,<lb/> droegh voor zijnen welstand een leeuwen-<lb/> huydt; en seghtmen, dat waer men met den<lb/> leeuwenhuyd bedeckt is, kan men niet ge-<lb/> wont worden, maer op andere plaetsen wel.<lb/> Waer uyt wy dese schoone bediedenisse<lb/> konnen nemen, dat de mensch in alle hande-<lb/> lingen, daer hy sich behoorlijck in draeght,<lb/> met het vlim van lastering en schande niet<lb/> kan worden gequetst, maer alles wat daer<lb/> tegen strijd, gevoelt de bittere stekinge van<lb/> laster en schande tot in 't herte toe. Gelijck<lb/> Ajax, also lang hy hem manhaftigh en be-<lb/> taemlijk in zijne aenslagen droegh, hoorde<lb/> nimmermeer eenige lasteringe, maar behael-<lb/> de groot lof: doch hy wierde seer gelastert,<lb/> wanneer hy den leeuwenhuydt, dat is de<lb/> dapperheyd des gemoeds, wegh wierp, ge-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac006"/> vende dieselve de wanhoop ten roove, buy-<lb/> ten de behoorlijckheydt: Boven dit, is de<lb/> Leeuwenhuyd, by de welstand gevoeght:<lb/> wesende dit dier, soo veele 't lichaem be-<lb/> langt, seer wel gestelt en volmaeckter als<lb/> andere dieren: En soo veel 't gemoed be-<lb/> langt, soo isser niet een dier, dat meer de<lb/> behoorlijckheyt gaede slaet als de Leeuwe,<lb/> want hy is mild, grootmoedigh, beminner<lb/> van de overwinninge, sachtmoedigh, recht-<lb/> vaerdigh, lievende die geene, waermede hy<lb/> verkeert, gelijck Aristoteles seght. En hy ver-<lb/> gramt sich nimmermeer over een mensch,<lb/> ten zy dat hy geterght zy, en alsdan is hy<lb/> reedelijck in 't straffen, neemende eenen die<lb/> hem een weynigh misdaen heeft by 't hoofd,<lb/> doch verscheurt hem niet met sijne klau-<lb/> wen, maer schuddet hem alleene; en als hy<lb/> hem een weynigh verschrickt heeft, soo laet<lb/> hy hem gaen. Doch hy soeckt dien swaer-<lb/> lijck te straffen, die hem sal geslagen of ge-<lb/> wondt hebben, 't zy met pijlen of spiessen.<lb/> Oock lijd hy niet, dat yemant overlast ge-<lb/> schiet, maer straft dat selve, gelijckmen by<lb/> Aelianum leest, dat een Leeuw, Beer, en Hond<lb/> by malkanderen opgevoet zijnde, lange te<lb/> saemen, sonder eenige Huys-twist in vreede<lb/> leefden: maer op seeckere tijd, de Beer op<lb/> den Hond vergramt zijnde, verscheurde<lb/> dien-selven; dies de Leeuw daer-over ont-<lb/> stelt, strafte den Beer, als een rechtvaerdigh<lb/> Koning, metter dood. Plinius verhaelt dat<lb/> het een danckbaer dier is, en der weldaden<lb/> gedachtigh, wesende goedertieren, verge-<lb/> vende een ygelijck wie sich voor hem ver-<lb/> nedert, vertoonende altijd een dapper en<lb/> eedel gemoed; En soo hy oyt, door de me-<lb/> nighte der Honden of Iaeghers verstrickt<lb/> wort om te wijcken, so sal hy sich niet snel-<lb/> lijck, voor de oogen in de vlucht geven, ach-<lb/> tende dat het hem geen eere is sich een an-<lb/> der te onderwerpen, want dat soude eenen<lb/> Koning, gelijck hy is, onbetaemlijck zijn;<lb/> maer hy gaet met een staetige maniere voet<lb/> voor voet te rugge: En om allenskens sijne<lb/> achtbaerheyt te bewaeren, begeeft hy sich<lb/> midden in 't veld, sich daer tegens wapenen-<lb/> de, als of hy niet op haer paste, ter tijd toe<lb/> hy elders eenige struyvellen siet, daer in hy<lb/> dan vliet en sich verberght, niet dat hy ver-<lb/> schrickt is, maer om sich wederom van<lb/> nieuws te wapenen: En soo brenght hy<lb/> schrick en vreese aen andere. In 't kort, hy<lb/> draeght sich soo achtbaer in alle deelen, als<lb/> eenigh Vorst of Koning. En dit is soo veele<lb/> de Achtbaerheyd van de daed belangt. Nu<lb/> sullen wy vande Achtbaerheyt in 't spreken<lb/> handelen.<lb/> Het vierkant met het teycken Mercurii,<lb/> bediet de Achtbaerheyd, vastigheyd en stant-<lb/> vastigheyd, om daer door nae de behoor-<lb/> lijckheyt te spreecken: En daerom wierde<lb/> Mercurius Tetragonos of vierkant, dat is vast en<lb/> wijs geheeten. Want men moet onvast, on-<lb/> versichtigh noch wispeltuyrigh zijn in 't spre-<lb/> ken, buyten de paelen van eerwaerdigheyt,<lb/> noch men moet niet lichtvaerdigh zijn, om<lb/> op de personen te lasteren en te steken, ver-<lb/> achtende al wat men daer van hoort, wesen-<lb/> de dit een vermetelheyt en ongebonden-<lb/> heyd: Maer men behoort een seeckere eer-<lb/> biedigheyd tot een ygelijck te draegen, ge-<lb/> lijck Cicero verhaelt; sulx datmen moet be-<lb/> dacht zijn, om eerlijck van andere luyden<lb/> te spreecken. Want niet wel van yemant te<lb/> spreken is een teycken van boosheyt, nijdig-<lb/> heyt en oneerbaerheyt, gelijck de tonge van<lb/> Thersites was, daermen by Homerum van leest,<lb/> te weeten, venijnigh, lichtvaerdigh en snel,<lb/> om seer schandelijck te snappen en van sij-<lb/> nen Koningh qualijck te spreecken. Maer<lb/> Vlysses daer en tegen, was stil-swijgende, en<lb/> bedachtsaem, al-eer hy sprack, wel vierkant<lb/> ter taele, voorsichtigh en oprecht, konnende<lb/> als een kloeck en gauw Man, de achtbaer-<lb/> heyt van een wijs Man in alles houden. De<lb/> Tonge moet niet sneller zijn als 't gemoed,<lb/> gelijck Chilon seydt: Want de woorden zijn<lb/> aenwijsers van yders gemoed. En van de<lb/> Griecken is het spreecken genaemt, het<lb/> Merck-teecken van den Mensch. Want gelijck de<lb/> Dieren gekent worden aen 't merck-teecken<lb/> van haeren aert, also worden oock de Men-<lb/> schen gekent door 't spreecken, van wat aert<lb/> en natuyre datse zijn; gelijck 't selve van Epi-<lb/> ctetus, in sijn handboexken is uytgedruckt,<lb/> alwaer hy seyt: Stelt u een seecker perck voor om te<lb/> onderhouden, soo wel voor u alleen, als met wien ghy<lb/> verkeert, letter wel op, dat ghy niet te slechte redenen<lb/> voert, maer ist mogelijck, stiertse na de eerbaerheyd,<lb/> andersins soo ist beter te swijgen. Onderhoudt dan<lb/> de achtbaerheyt om met reden te spreken,<lb/> en niet om andere te lasteren, maer veel eer<lb/> te prijsen, als ander luyden werck, dat niet<lb/> <pb n="embstma_1450_fac007"/> van u handelinge of konst is, te laecken, aen-<lb/> gesien veele gewoon zijn, haer oordeel te<lb/> strijcken oock over alle dingen: Waer mede<lb/> zy haere onwetentheyt dapper te kennen<lb/> geven, en dat met kleyne eere, gelijck de<lb/> Vorst Megabizus dede, diewelcke ten huyse<lb/> van Zeuxis eenige beelden willende berispen,<lb/> sprack mette leer-jongeren van Zeuxis van<lb/> de Schilderkonst: waer op Zeuxis antwoor-<lb/> de, terwijle ghy sweeght, verwonderden haer dese Ion-<lb/> gelingen over u, als over eenen Prince in purper gekleet;<lb/> maer nu lachense om u, als die daer wil spreecken, van<lb/> een konst die ghy niet verstaet. Te meer moetmen<lb/> noch de schandige maniere van spreken ter<lb/> sijden stellen, en van eerbaerlijcke saecken<lb/> handelen: 't welck insonderheyt Iongelin-<lb/> gen, van schoon opsicht, seer wel past. Want<lb/> by de schoonheyd des lichaems behoort<lb/> sich de schoonheyd des gemoeds te open-<lb/> baeren: Oversulx als de Philosooph Diogenes<lb/> eenen schoonen Iongelingh sagh, die son-<lb/> der eenige eerbiedigheyt sprack, seyde hy<lb/> tot hem, schaemt ghy u niet, dat ghy uyt soo schoonen<lb/> yvoren schede, een mes van loot treckt? verstaende<lb/> by de scheede de schoonheyd des lichaems,<lb/> en by het mes van loot, sijne slechte, onbe-<lb/> schofte en olijcke maniere van spreecken.<lb/> De Amarant of fluweele bloem, die hy in<lb/> de slinckerhand heeft, is een bloeme die al-<lb/> tijd bloeyt, houdende haere welstand door<lb/> haere schoonheyd. Hier mede hebben oock<lb/> de Griecken in Thessalien, het Graff van<lb/> Achilles, die haer eenighe schoonheyd was,<lb/> bekranst; om te vertonen, dat gelijck dese<lb/> bloeme nimmermeer verwelckt, dat oock<lb/> also de naeme van Achilles niet soude ver-<lb/> gaen, maer altijd duyren. En om dat diesel-<lb/> ve bloeme nimmermeer verdort, nochtans<lb/> als die in harde en ongestuyme winters, qua-<lb/> lijck zijn te krijgen, soo besprengtmen de<lb/> oude drooge bloemen met waeter: Waer<lb/> door zy haere vorige kracht en schoonheyd<lb/> wederom verkrijgen, soo dat zy daer van<lb/> kranssen maecken, oock midden in den win-<lb/> ter, gelijck Pierius seyt. Alsoo kan oock een<lb/> Man die sich geeft in de harde en woeste<lb/> ongelucken van dese ongestadige wereld,<lb/> overvallen zijnde en 't gemoed beswijcken-<lb/> de, sich verquicken met het waeter van de<lb/> Achtbaerheyt: dat is, dat hy sich in 't ge-<lb/> moed voere, wat hy in sulcken voorval<lb/> moet doen: En dan staet hy van nieuws op,<lb/> in een blosender stand des gemoeds, als te<lb/> vooren, en bereyt sich selve een krans van<lb/> lof en eere, in dese verwarde tijden, en dit<lb/> alles doet hy door de achtbaerheydt. En<lb/> daerom is hy gekranst en geciert mette A-<lb/> maranth, houdende dees Letter-rol rontom<lb/> dese bloeme Sic Floret &amp; c. te weten, om dat<lb/> de eere door de Achtbaerheyd altijd sal<lb/> bloeyen gelijck de Amaranth. Want de Men-<lb/> sche wort door de Achtbaerheyt sterck, en<lb/> draegt sich tot aller tijd geschickt, sich noch<lb/> in voorspoet verheffende, noch 't gemoed in<lb/> tegenspoet verflauwende. En gelijck Cleobulus<lb/> seght, Soo behoort ons de aenlachende Fortuyne niet<lb/> hovaerdigh te maecken, noch de tegenstrijdige ons 't ge-<lb/> moed te doen beswijcken noch breecken. En dit kan<lb/> men niet doen sonder datmen de Achtbaer-<lb/> heyt voor oogen heeft, die den Mensch<lb/> sterck en grootmoedigh maeckt: gelijck<lb/> Scipio Africanus, diewelcke noyt wierde op-<lb/> geblaesen, door de gunste der Fortuyne, al-<lb/> hoewel hy overwinnende was; en hy be-<lb/> sweeck noyt, schoon datse hem den rugge<lb/> toe keerde. En 't is geen wonder dat dese<lb/> dappere Romeinsche Hoofdman, niet soo<lb/> seer door sijn kracht, als door sijn goede<lb/> manieren en achtbaerheyd, in de t'saemen-<lb/> sprekinge van Lucianus, van den Rechter Mi-<lb/> nos, boven Alexander Magnus en Hannibal van<lb/> Carthago, gestelt wort, wesende veldoversten<lb/> , die seer oploopende, hovaerdigh, toornigh,<lb/> onstantvastigh en niet al te eerlijck waeren,<lb/> sonder eenige achtbaerheyt, alhoewelse in<lb/> der daed, dapper en grootmoedigh waeren.<lb/> En dit ist dat Cicero in sijne Officia of onder-<lb/> linge plichten uytdruckt, daer hy seyt: Een<lb/> grootmoedigh Man wort insonderheyt in twee dingen be-<lb/> kent, waer van 't eene wort gestelt in de verachtinge van<lb/> de uytwendige dingen, daer 't blijcklijck is, dat een Man<lb/> niet moet wenschen noch begeeren, dan dat eerlijck en be-<lb/> taemlijck is; en dat geen Man, sich noch door de ontstel-<lb/> tenisse des gemoets, noch door de fortuyne moet laeten t'on-<lb/> derbrengen en overweldigen. Waer uyt besloten<lb/> wort dat een Man, die in der daed oprecht<lb/> is, niet sal gaen buyten 't geene de Achtbaer-<lb/> heyt sal betaemen, voegende altijd het eer-<lb/> lijcke by het achtbaere en betaemlijcke, we-<lb/> sende in alles gelijckmoedigh. Daerom ver-<lb/> maent hy, dat als de dingen voor wind gaen,<lb/> men sich niet moet verhovaerdigen noch<lb/> opgeblaesen zijn. Want hovaerdie is een<lb/> vermetentheyt: en wie sich in voorspoet<lb/> <pb n="embstma_1450_fac008"/> onmaetelijck draeght, is een teycken van<lb/> lichtvaerdicheyd, verre vande achtbaerheyd<lb/> afgescheyden: Want de achtbaerheyd be-<lb/> grijpt in haer eene eerbaerheyd, sachtmoe-<lb/> digheyd, zeedigheyt en alle versoetinge van<lb/> een ontstelt gemoed. Versoetinge segh ick:<lb/> want een mensche kan sich sonder eenige la-<lb/> steringe, wel maetighlijck verstooren, also<lb/> 't gemoed door eenighe ontsteltenisse sich<lb/> kan wel ontroeren, doch daer door verliest<lb/> hy de achtbaerheyd niet. En gelijck Aristot.<lb/> seyt, soo is een wijs Man niet sonder ontsteltenisse des<lb/> gemoeds, maer hy gebruyckt matigheyt. En dit is den<lb/> Mensche eygen, dat hy treure en vrolijck<lb/> zy: Maer niet te treuren en niet vrolijck te<lb/> zijn, wort eer by een block of steen, als by<lb/> een mensch vergeleken, gelijck Augustinus in<lb/> sijne Stadt Godes verhaelt. En Plinius schrijft<lb/> in 't 8 b. van sijne brieven aen Paternus, die-<lb/> welcke treurigh was over 't verlies van sijne<lb/> Soonen, aldus; Ick weet niet of die groot of wijs<lb/> zijn, altijd 't zijn geen Menschen: Want het is mensch-<lb/> lijck treurigh te zijn, droesheyd te gevoelen, oock dieselve<lb/> tegen te staen, en sich te laeten vertroosten, hebbende troost<lb/> van node. Soo ist dan den Mensche eygen dat<lb/> de smerte en blijdschap haere plaetse hebbe.<lb/> Doch men moet niet soo stuyrs wesen als<lb/> Socrates, diewelcke nimmer eenig teyken van<lb/> droefheyd of blijdschap vertoonde, naevol-<lb/> gende daer in de stuyrsheyt van Anaxagoras<lb/> en Aristophanes, diewelcke nimmermeer lach-<lb/> ten. Maer dese gaen de paelen der behoor-<lb/> lijckheyd te buyten, en verdienen also wel<lb/> gelastert te werden, als die nimmermeer<lb/> treuren of vrolijck zijn. Want al wat buyten<lb/> schreef gaet, is lasterlijck, gelijck de gesta-<lb/> dighe lach van Democritus, en 't gheduyrigh<lb/> schreyen van Heraclitus. De Achtbaerheydt<lb/> hout den middelwegh, en vertoont ons, wat<lb/> billick, eerbaer en betaemlijck is: En 't is be-<lb/> taemlijck dat wy in de gemeene en beson-<lb/> dere saecken van Ouders, Vrienden en Mae-<lb/> ghen of droefheyd of blijdschap scheppen,<lb/> geneughd of ongeneughd, nae 't geene da-<lb/> gelijcx voorvalt: sulx dat wy oock 't selve<lb/> moeten betoonen met geluckwenschingen<lb/> of met meewarigheyt: Maer gelijck geseyt<lb/> is, moeten wy, met onse genegentheden en<lb/> tochten des gemoeds, ons verblijden met<lb/> een gematighde eerbaerheyd, die de acht-<lb/> baerheyd past. En in dese maniere, van dap-<lb/> perheyd des gemoeds, sietmen haer altijd<lb/> bloeyen, gelijck de Amaranth. Tot nu toe,<lb/> hebben wy van de Achtbaerheyt in 't doen<lb/> en in 't spreecken gehandelt, maer nu sullen<lb/> wy oock gewagh maken van de Achtbaer-<lb/> heyt in 't gaen, en in 't verkeeren by andere<lb/> luyden: Waer over hy oock met een dapper<lb/> en statigh broosken gestelt is, hebbende aen<lb/> het slinckerbeen een slechte socke. Alhoe-<lb/> wel dat Hercules, by Aristophanem, Bacchum be-<lb/> lacht, van dat hy droegh een kodse, en een<lb/> Leeuwenhuyd met brooskens aen de bee-<lb/> nen, als dingen die niet wel te samen pasten,<lb/> wesende de Leeuwenhuyd een roof van een<lb/> dapper Man: achtende dat de brooskens<lb/> alleen pasten aen teere en verwijfde persoo-<lb/> nen, daerom seyde Hercules tot Bacchum: Wat<lb/> doen de brooskens by de kodse? Ick kan my daer over<lb/> niet van lachen onthouden, als ick den Leeuwenhuyd om<lb/> sijne schoone kleederen sie. Was magh hem aengaen?<lb/> Wat doen de brooskens by de kodse? Maer de Co-<lb/> thurnus of 't leersken past Bacchus seer wel, die-<lb/> men niet voor sacht noch weeck-gebacken<lb/> behoort te achten. Want dese Cothurni wier-<lb/> den van de Helden gedragen, gelijk Isidorus ver-<lb/> haelt, wiens aensien wy hier nae wat breeder<lb/> sullen uytbreyden. Hier uyt komt het datse<lb/> dieselve in de Treur-schouspelen plachten<lb/> te gebruycken, naedemael in de Treurspelen<lb/> mede te voorschijn quaemen groote Perso-<lb/> nagien, Helden en Princen &amp;c. en om dese<lb/> oorsaecke wierden dieselve van de Poëten ge-<lb/> houden, datse den Helden pasten. Plutarchus<lb/> verhaelt in sijn Gastmael, dat de brooskens<lb/> van de Hebreusche Priesters wierden ge-<lb/> dragen. Ten eersten, seydt hy, soo bewijst dit de<lb/> Hoghe Priester, die op de Feestdagen met een Mijther<lb/> komt in treeden, hebbende een jongh Hertevelleken, dat<lb/> met goud beset is, aengetrocken, draegende een Rock tot-<lb/> te enklauwen toe, en brooskens; daer hangen veele klox-<lb/> kens aen 't kleet, die in 't wandelen een geluyt geven, gelijck<lb/> als by ons. Door de gelijckheyt van dese klee-<lb/> dinge bewijst Plutarchus als mede Tacitus, seer<lb/> onbedachtlijck, bedrogen zijnde, dat hy<lb/> oock was een Priester van Bacchus, also dese<lb/> kleedinge in die tijden van de Helden en van<lb/> de Priesters met groote achtbaerheyt wier-<lb/> de gedragen. Bacchus die van de Poëten ge-<lb/> houden was voor een beeld van een God-<lb/> lijcke Geest, en een voorsitter vande Musen,<lb/> en de eerste Held die getriumpheert hadde,<lb/> die konde te gelijck, mette Kodse en Leeu-<lb/> wen huyd, oock wel draegen de Heldische<lb/> <pb n="embstma_1450_fac009"/> Cothurnus. En derhalven wierde hy in de dich-<lb/> ten en in de oude Beeldhouweryen met een<lb/> broosken afgebeeld. Virgilius nodicht in zijn<lb/> II Georg. Bacchum totte wijnlesinge, seggen-<lb/> de dat hy sijne naekte beenen sal dopen in<lb/> den most, sijne brooskens uyttreckende. Op<lb/> welcke passagie Probus seyt, dat de Cothurni<lb/> seekere slagh van koussen waeren, die de<lb/> Iagers gebruyckten, want daer mede bedeck-<lb/> ten en versterckten zy haere beenen. Waer<lb/> van men de gedaente in de beeldnissen van<lb/> Bacchus en Diana sien kan. Welck aensien van<lb/> Virgilius en van Probus sijnen ouden uytlegger,<lb/> wy daerom niet by brengen als of de Poë-<lb/> ten Bacchus niet met het broosken afmaelden,<lb/> maer om te doen verstaen, dat de Cothurnus<lb/> gemaeckt was als een broosken of leersken,<lb/> dat rontom de beenen gingh, tot boven de<lb/> kuyten. En dit seghick, om dat veele Schry-<lb/> vers, van onsen tijd, houden, dat de Cothur-<lb/> nus, die van de Helden, Princen en groote<lb/> personagien, in de Treurspeelen plagh ge-<lb/> dragen te worden, hoogh was, gelijk de ho-<lb/> ge patijnen, nae 't gebruyck van Romen, Spa-<lb/> gnien, Venetien, Napels of andere volcken, doch<lb/> insonderheyt van Italien, als C. Stephanus seyt:<lb/> daer hy aentreckt dat Virgilius dieselve den<lb/> bynaem van purper heeft gegeven. Maer<lb/> dat die hoogh souden zijn daer in mist dese<lb/> Schryver. Doch Virgilii meninge is van de<lb/> purpre Cothurnus, en niet van de purpre dickte<lb/> van de beenen, en dat dit waer zy, soo seyt<lb/> hy in de 7 Egloga, de Carmosyne Cothurnus,<lb/> wesende een verwe die Diana aengenaem is,<lb/> als mede alle vrouwen, passende seer wel in<lb/> de treurspeelen, gelijck Turnebus seyt. Sulx dat<lb/> dat de Cothurnus niet hoogh onder de voeten<lb/> van der aerde is, gelijck hy 't woord qua-<lb/> lijck verstaet, maer is hoogh tot over de<lb/> kuyten. Dit heeft oock Turnebus wel waer-<lb/> genomen, als hy aenmerckte dat Diana, een<lb/> Iagerinne wesende, gingh met een beknopt<lb/> kleed tot over de knyen. Waer over als Vir-<lb/> gilius geseyt hadde, dat Venus haer kleed bo-<lb/> ven de knye hadde ingeslagen, dacht Aeneas<lb/> dat dit de Iagerinne Diana was: soo vraegde<lb/> hy haer of zy de suster was van Phoebus? En<lb/> om datse het kleed boven de knye droegh<lb/> soo hadse hooge brooskens, op datmen hare<lb/> bloote beenen niet soude sien. Siet dan hoe<lb/> de Cothurni leerskens waren, soo hoogh dat-<lb/> men de bloote beenen daer mede kost be<lb/> decken, alhoewel Scaliger en andere, dieselve<lb/> op andere wyse beschryven: Daer nochtans<lb/> dieselve, ten tijde van Virgilius, in de schouw-<lb/> en ren-plaetsen, dickwijls gebruyckt zijnde,<lb/> hem allerbest bekent waren. Want soo de<lb/> Cothurni hoogh waren, soo souden dieselve<lb/> Diana en de Iagers hinderlijck zijn, die op<lb/> steylten, heuvelen en klippighe plaetsen<lb/> 't wild dickwils mosten vervolgen. Waer van<lb/> de Schrijver seer breet handelt, en wijst seer<lb/> wijtlopig het onderscheyd en 't gebruyck<lb/> van dese brooskens en socken aen, &amp;c.<lb/> Om nu te komen totte beteyknisse van<lb/> dese beeldenisse, soo draeght de Achtbaer-<lb/> heyd aen 't rechter been een statigh broos-<lb/> ken; 't welck bediet, dat een machtigh, edel<lb/> en rijck man sijne achtbaerheyd moet hou-<lb/> den met een edel kleed, dat sijnen staet past.<lb/> Aen 't slincker been draeght hy een slechte<lb/> socke, om te kennen te geven dat een man<lb/> van kleynder vermoghen en middelen, ne-<lb/> drigh moet gaen, niet als een Prins of Edel-<lb/> man; maer dat een ygelijck in sijne kledinge,<lb/> moet acht nemen, op 't geene hem betaem-<lb/> lijck is, en dat na sijn staet of ouder, altijd<lb/> vliedende 't geene buyten schreef gaet, soo<lb/> wel van die geene, die daer verachten het<lb/> ciersel van haere personen, en die daer op<lb/> niet passen ofse met vuyle, slordige en nau-<lb/> lijx opgebondene kleederen voor den dagh<lb/> komen, als van die geene, die sich daeghlijx<lb/> laeten sien, gebruyckende besondere naer-<lb/> stigheyd in sich te streelen, en met alle lichte<lb/> fatsoenen te vercieren. Cato van Vtica gingh<lb/> in 't eerste de paelen van een Romeinsch<lb/> Raetsheer te buyten, vermits hy sijnen hoo-<lb/> gen dienst vergetende, al te slordigh by sijne<lb/> vrienden gingh, en dat bloot voets met een<lb/> enckel kleed, en daer boven seer slecht met<lb/> een koorde toegegort, gelijck Sabellicus ver-<lb/> haelt. Pedianus en Plutarchus seggen, dat hy op<lb/> den marckt gingh wandelen, met een boere<lb/> kleed: en in deser maniere, sonder eenigh<lb/> ander opperkleed, sat hy in den rechterstoel.<lb/> Sylla wierde oock berispt, dat hy, wesende<lb/> veldheer, met weynigh achtbaerheyd door<lb/> Napels gingh wandelen, met een mantel en<lb/> op patijnen. Inde andere buyten paelen lie-<lb/> pen Caligula, Nero en Heliogabalus Keyseren, die-<lb/> welcke voor den dagh quaemen, met bonte<lb/> en gebloemde kleederen, passende beter een<lb/> dertele vrouwe, als een doorluchtig Keyser:<lb/> <pb n="embstma_1450_fac010"/> en dese twee laeste, droegen nimmer een<lb/> selfde kleed langer als een reyse. En Pompejus<lb/> Magnus wordt oock van M. Cicero en Atticum<lb/> aengemerckt, voor dertel en ydel, om dat hy<lb/> aen sijne koussen witte langhe koussebanden<lb/> droegh, met een bemaelt kleed, dat wei-<lb/> nigh, soo een Opper-veldheer, betaemde:<lb/> waer mede Cicero geckt: en P. Clodius wort<lb/> oock van Cicero gelastert, om dat hy roode<lb/> koussen droegh, die hem een Raedsheer<lb/> zijnde niet voeghden, passende 't selve beter<lb/> een Ionghman, diewelcke gheoorloft is,<lb/> schoone, hooge en fraeye verwen te dragen:<lb/> Evenwel moeten zy daerom de paelen van<lb/> zeedigheyt niet te buyten gaen, om sich te<lb/> palleren en krullen met borduyrsels en stric-<lb/> ken als de dertele vrouwen, maer moeten<lb/> gedencken dat sy van een veel edeler nature<lb/> zijn. Diogenes siende eenen Iongheling te seer<lb/> genegen tot de al te verwijfde opsmuckingen<lb/> en palleringen, seyde, schaemdy u niet dat ghy u<lb/> lelycker wilt maecken als de natuere u gemaeckt heeft.<lb/> En gelijck dese ydelheyt der kleedingen be-<lb/> straft wort in Iongelingen, Veldoversten en<lb/> Princen, te meer behoortse gelastert te wor-<lb/> den in Philosophen en Doctoren, die niet<lb/> gaen met kleederen haere wijsheyd beta-<lb/> mende. Van gelijcken moetmen sich oock<lb/> onthouden van de slordigheyt van Diogenes,<lb/> Cinicus en Epaminondas: morsige Philosophen,<lb/> diewelcke altijd een selfde kleed droegen.<lb/> Van welcke slagh juyst Socrates niet was, die-<lb/> welcke bloots voets met een linnenkleed of<lb/> sack gingh omwonden, waer in hy dickwijls<lb/> op de straet, in de stoepen en misthoopen<lb/> ging slapen, met weynigh eere of achtbaer-<lb/> heydt. Men moet niet alleen onderhouden<lb/> de achtbaerheyt om sich in de kleederen te<lb/> buyten te gaen, maer oock in de bewegin-<lb/> gen; dienende daer toe seer aerdigh de pa-<lb/> tijne of broosken, om de statigheyt uyt te<lb/> drucken, een af keer hebbende van die gee-<lb/> ne, diewelcke al te grooten en gemaeckten<lb/> statigheyt over haer hebben, die 't hoofd in<lb/> de wind steken, dan uytgestreckt, dan inge-<lb/> trocken als sich naulijx bewegende, en schij-<lb/> nen of zy 't hoofd aen een pael ghebonden<lb/> hadden, also datse, sonder achtbaerheydt<lb/> gaende, andere tot lachen verwecken, wie<lb/> haer oock siet. Oock moet de socke niet al-<lb/> leen genomen worden in de gang van slech-<lb/> te en gheringe personen, als van knechts en<lb/> arbeyders, maer zy behooren de socke en<lb/> brooskens gelijcklijck te dragen, dat is om<lb/> hare statigheyd te matigen, nae de gemeene<lb/> gangh van besadighde personen: Horatius bijt<lb/> met sijne schimptanden, eenen Tigellius Sardus,<lb/> diewelcke geen maete hielde in sijnen gang:<lb/> dan gingh hy, voet voor voet, als of hy een<lb/> priester van Iuno ware geweest, dan rende hy<lb/> soo snel, of de vyanden achter hem heer<lb/> waeren.<lb/> Totte vrouwen past wel eene statigheyd<lb/> in den gangh en een langhsaeme tret, om<lb/> meerder achtbaerheyd wille; en om dese<lb/> oorsaecke hebben zy meer reden om patij-<lb/> nen of hooge muylen te draghen, om datse<lb/> niet te snel souden gaen: Maer den mannen<lb/> past manlijck te gaen, en met grooter treden<lb/> als de vrouwen. M. Tullius, als Petrarcha ver-<lb/> haelt, siende sijn dochter Tullia boven de<lb/> achtbaerheyt van een vrouwe al te snel gaen,<lb/> en sijnen swager Piso daer tegen al te langh-<lb/> saem, een man niet wel passende, seyde tot<lb/> sijn dochter in tegenwoordigheydt van Piso,<lb/> haer beyde berispende, gaet doch als een man.<lb/> Willende te kennen geven, dat zy wat sach-<lb/> ter behoorde te gaen, en Piso wat harder, als<lb/> een man toestaet.<lb/> Boven dit alles soo past het Broosken en de<lb/> Socke beyde seer wel totte welstand van een<lb/> Poëtisch ciersel: Want de Poëten hebben<lb/> door gheen andere maniere onderscheydt<lb/> gemaeckt van hare Poësie of dichtkonst, als<lb/> door de brooskens en de socke. Want, ge-<lb/> lijck geseydt is, soo wierden de brooskens<lb/> totte Treurspelen van Koningen, Princen en<lb/> andere voornaeme personagien gebruyckt,<lb/> hoewel daer oock knechten, meesters, sla-<lb/> ven en dienaers onderliepen. En de Comici of<lb/> geneughlijcke kamerspeelders gebruyckten<lb/> de socke, want haere stoffe was van slechte,<lb/> geringe en besondere personen, en also daer<lb/> van ghemeene dinghen, met een slechte stijl<lb/> ghesproken wierde, soo naemense de socke<lb/> voor de slechte maniere van spreken. En als<lb/> men van Koningen en Vorsten handelde, ge-<lb/> bruyckten zy een statige en dappere manie-<lb/> re, nemende het broosken voor 't hoogh,<lb/> volmaeckt en deftigh spreken. Sulx dat het<lb/> broosken en de socke, soo veel de kleedinge<lb/> en 't spreecken belanght, dubbelt voor een<lb/> Poëtische welstand, en een kort begrijp<lb/> van alle schoonheyd gehouden wert: Want de<lb/> <pb n="embstma_1450_fac011"/> brave Poëten onderhielden hare vercieringe<lb/> oock in wat saecke het mocht wesen. Aristo-<lb/> teles berispt, in sijne dichtkonst, Vlysses, dat hy<lb/> te seer gehuylt en gekarmt hadde op de<lb/> klippe Scylla, want ten betaemde Vlysses niet,<lb/> als een wijs en voorsichtigh man, soo leelijck<lb/> te karmen. En M.T. Cicero berispt Homerum,<lb/> dat hy den goden toegeschreven heeft, werc-<lb/> ken, die oock den menschen besoedlen, als<lb/> kyvagien, gramschappen, twisten, nydighe-<lb/> den, oneerbaere genegentheden &amp;c. waer-<lb/> over hy oock van Empedocles en Xenophanes is<lb/> gelastert: En 't is geen wonder dat de Phi-<lb/> losooph Heraclitus geoordeelt heeft, datmen<lb/> Homerum behoorde uyt de Schou-speelen en<lb/> van de Tonneelen te jagen, en hem dapper<lb/> met vuysten af smeeren: nergens anders om,<lb/> dan dat hy de Achtbaerheydt niet hadde<lb/> waergenomen, daer hy anders een wonder<lb/> is van een hoogh verstand en van welspre-<lb/> kentheyt. Nae mijn duncken gebreeckt So-<lb/> phocles de Achtbaerheyd, oock in 't spel van<lb/> Ajax, alwaer hy Teucris de soone van een<lb/> slavinne, de bastaertbroeder van Ajax, in-<lb/> voert, om met Menelaus, de volle broeder van<lb/> den Keyser Agamemnon, te kijven, sonder ee-<lb/> nigh ontsagh of vreese, hem toesprekende,<lb/> gelijck men oneerbiedighlijck seght, du, du:<lb/> En alhoewel het waer is dat Menelaus schey-<lb/> dende, op 't laeste seyde, dat het schandelijck was<lb/> met sodanigen te kijven, diemen met geweldt konde tem-<lb/> men en t' onderbrengen, soo ontlaste hy sich noch-<lb/> tans niet van de lelijckheydt, door dien hy<lb/> menichte van scheltwoorden, alreede van<lb/> Teucris hadde ontfangen, insonderheyt als hy<lb/> hem geantwoord heeft, met seer groote op-<lb/> geblasentheyt, seggende: 't is my seer schande-<lb/> lijck eenen sot te hooren, die veel ydele klaps uytslaet.<lb/> Onder welcke woorden weynig Achtbaer-<lb/> heyt is, noch van de zyde van Menelaus, die<lb/> daer lange kijft met Teucris een slecht soldaet,<lb/> een schutter, en ghelijck Homerus en Sophocles<lb/> seggen, die gantsch geen macht hadde: dat<lb/> dieselve 't hert soude hebben, te twisten met<lb/> een Koning, zijnde broeder van een Keyser,<lb/> om soo onbeschaemt, sonder eenig ontsagh<lb/> duysent scheltwoorden uyt te braecken: te<lb/> meer doolt Sophocles in de Achtbaerheyd dat<lb/> hy Teucris doet opgeblaesen aen den Keyser<lb/> spreecken, van dat hy edel geboren is, ver-<lb/> wijtende Agamemnon, dat hy van een godlose<lb/> vader, en overspeeldersche moeder, is voort-<lb/> gekomen; en te meer dat hy hem dreyght,<lb/> en dat sonder betaemlijcke manieren, van<lb/> een ontsaghlijck onderdaen, met weynigh<lb/> Achtbaerheyd van den Keyser, diewelcke<lb/> hem door sijne Keyserlijcke macht, om sijne<lb/> lasteringe en dreygementen, rechtvaerdelijck<lb/> hadde konnen doen hangen en straffen, al-<lb/> waer 't schoon dat hy in hogen staet mocht<lb/> gheweest zijn, daer hy nochtans maer een<lb/> slecht onderdaen was.<lb/> Gelijck nu een verstandigh Poëet aen de<lb/> personagie van sijne speelen of dichten<lb/> soeckt te passen behoorlijcke manieren, die<lb/> niet buyten de Achtbaerheyt loopen: alsoo<lb/> behoort een ygelijck wel in acht te nemen,<lb/> wat hy schuldig is te doen, op dat wy in on-<lb/> se handelingen niet gelastert werden: gelijck<lb/> die Poëeten doen, die willende invoeren<lb/> personagien, tot een voorbeeld van de men-<lb/> schelijcke handelingen, stellen dieselve voor,<lb/> sonder eenige behoorlijcke manieren, met<lb/> weynigh eere en Achtbaerheyd.<lb/> </p>

http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0004.htm

embstma_1450

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

Achtbaerheyt. Betaemlijckheyt, fraye Welstand

Decoro

emblempictura

embstma_1450_emblem002a

2

DECORO

Decoro: a youth, holding a branch of amaranth and a cube with the sign of Mercury

embstma_1450.dmp

Achtbaarheid, betamelijkheid, fraaie welstand

embstma_1450_fac004

emblem pictura

24C14

25F23(LION)(+351)

25G4(AMARANTH)(+221)

25G4(AMARANTH)(+27)

31D12

41D23321

41D2333

41D23342

43A(+12)

49D452

49L73

59A3(+123)

86(DECORO)

86(SIC FLORET DECORO)

embstma_1450_emblem001

embstma_1450_pic004.jpg

embstma_1450_emblem002