<p>Een schoone Nymph van bevalligh opsicht,<lb/> gekleet in weerschijn, met een riem om-<lb/> gort, alwaer rontom Cupido met syne bran-<lb/> dende fackels, mette gevleugelde Slange-<lb/> staff van Mercurius geborduyrt is, draegende<lb/> in de rechter hand een Helichrisus, of een<lb/> klaere goud-geele bloeme, en in de slincker<lb/> hand het vogeltjen Iinge, by den Griecken<lb/> alsoo genaemt.<lb/> Bevallicheyd is een seeckere aerdigheyt,<lb/> die een volmaeckte sauce totte schoonheyt<lb/> brenght: Want alle schoone luyden zijn niet<lb/> bevalligh. Suetonius beschrijvende het maeck-<lb/> sel van Claudius Nero, maeckt een onderscheyt<lb/> tusschen schoonheyt en Bevalligheyt, seggen-<lb/> de: Hy was schoonder als bevalligh van opsicht. Ca-<lb/> tullus vergelijckende Quintia niet sijn beminde<lb/> Lesbia, laet wel toe dat Quintia schoon was,<lb/> maer niet geheel schoon want zy hadde<lb/> geen Bevalligheyt: Maer hy bewijst, dat sijn<lb/> Lesbia geheel schoon was, want zy hadde alle<lb/> Bevalligheyt, daer van hy aldus singht:<lb/> Een yder acht Quintijntjen schoon,<lb/> Doch ick stelt op een ander toon:<lb/> Maer datse is gestreckt en blanck,<lb/> Van schoon gelaet en fier van ganck,<lb/> Voorwaer hier in geen schoonheyt leyt,<lb/> Maer schoonheyt is bevalligheyt.<lb/> Zy heeft beval, noch sout, noch aert,<lb/> Dies acht ick haer geen boone waert:<lb/> Maer Lifabet dat geestigh dier,<lb/> Die rooft der vrouwen schoonste cier.<lb/> uyt welck gedicht besloten wert, dat bo-<lb/> ven de welgemaecktheyt van een groot en<lb/> blanck lichaem, de Bevalligheyt ten hoogh-<lb/> sten noodigh is. En dat selve bewijst Catullus<lb/> niet soo seer in 't woord Venustas of Bevallig-<lb/> heyt, als in 't woord mica salis, dat is, een<lb/> kruymken souts: te weten, om dat Quintia<lb/> onsapigh en ongesouten was, hebbende noch<lb/> Aerdigheyt, noch Bevalligheyt. Waer over<lb/> Alexander Guarinus seyt, gelijck de spijse sonder sout<lb/> onaengenaem is, alsoo konde Quintia, al is 't datse langh<lb/> en blanck was, niet schoon wesen, sonder Bevalligheyt:<lb/> 't welck anders niet is als een seeckere Aer-<lb/> digheyt, gelijck dieselve schrijver in 't selve<lb/> gedicht seyt, het schijnt dat Lesbia de Bevalligheyt<lb/> van alle vrouwen gerooft heeft, overmits alle aerdigheyt<lb/> en geestigheyt in haer alleen uytblonck: Op de ma-<lb/> niere van Zeuxis de Schilder, diewelcke aen<lb/> die van Agrigenten in Sicilien, om Iuno Laci-<lb/> nia uyt te beelden, soo sochte hy de aller-<lb/> schoonste schoonheyt, van de allerschoonste<lb/> en bevallighste Maeghdekens uyt, die hy<lb/> kost vinden. 't Selve wort van den Poëet<lb/> Lucretius uytgedruckt, diewelcke de Beval-<lb/> ligheydt en Aerdigheydt een suyver sout<lb/> noemt, seggende dat kleyne Pumilio, is vol<lb/> liefdekens en geheel sout van zeeden. Wil-<lb/> lende seggen, dat aen soodanigen Vryer, die<lb/> van de Liefde verblint was, een kleyn, kort<lb/> Meysken, hem scheen eene van de Charites<lb/> of Liefdekens, en eene van de Gratien of<lb/> Danck-Goddinnekens te zijn: welcke gratie<lb/> of aerdigheyt, van veele Schrijvers onder<lb/> het fout is begrepen. Want Aerdigheyt en<lb/> <pb n="embstma_1450_fac050"/><lb/> Bevalligheyt is de sauce van de schoonheyt,<lb/> gelijck het sout van de spijse is, als Plutarchus<lb/> seyt. Om dese oorsaecke moet de schoon-<lb/> heyt van een Vrouwe niet onbevallick, maer<lb/> aengenaem zijn; en om de gemoederen te<lb/> bewegen, wortse gesouten genaemt. En<lb/> daerom versiertmen, dat Venus, die gehou-<lb/> den wort een Goddinne van de schoonheyt,<lb/> uyter Zee, dat is, uyt het sout gebooren is.<lb/> Sulx dat de Bevalligheyt, die Catullus het sout<lb/> en de Veneres noemt, niet anders zijn als de<lb/> geestigheyt en de Bevalligheyt, een woort<lb/> dat van Venus heerkomt, want Cicero seyt, dat<lb/> Venus van Venustas is voortgesproten. Daerom<lb/> seyt Catullus dat Lesbia hadde gerooft alle de<lb/> Veneres, dat is alle de geestigheyt en Beval-<lb/> ligheyt. Want Venus, als Goddinne van de<lb/> schoonheyd, en het hoofd van de Bevallig-<lb/> heyt, hadde boven de volmaeckte schoon-<lb/> heyt des lichaems, alle aerdigheyt en gee-<lb/> stigheyt, die in een volmaeckt bevalligh<lb/> Mensch vereyscht worden. Want Beval-<lb/> ligheyt bestaet voornaemlijck in twee beson-<lb/> dere gaeven: in de aengenaemheyt van 't<lb/> aensien, en in de lieflijckheyt van de stemme.<lb/> 't Aensien bestaet in de aengenaeme en<lb/> vriendlijcke verwe, in de lieflijcke en hof-<lb/> lijcke beweginge, in de soete lagh, en in 't<lb/> vrolijck opsicht. De stemme bestaet in 't be-<lb/> vallijck spreecken, waer in besonderlijck een<lb/> sapige soutigheyt van Wijsheyt vereyscht<lb/> wort, in geneughlijck, en om soo te seggen,<lb/> als een Engel te spreken. En derhalven seyt<lb/> Quintilianus, Bevallijckheyt is al 't geene dat<lb/> met eene seeckere aerdigheyt en lieflijck-<lb/> heyt geseyt wort: En hy getuyght van Iso-<lb/> crates, dat dieselve alle de bevalligheden<lb/> van 't welspreecken is naegevolght. Van ge-<lb/> lijcken doet oock Petrarcha doorgaens in 't<lb/> ontwerp van sijne beminde Laura, daer hy<lb/> haere Bevalligheyt, soodaenigh afmaelt, dat<lb/> zy oock den verstoorden Iupiter lichtlijck<lb/> soude hebben konnen bewegen, daer van hy<lb/> aldus singht:<lb/> So haest als zy my wierd gewaer,<lb/> Doen tratse my soo geestigh naer,<lb/> Schoon Iupiter vol gramschap was,<lb/> Het korsel hoofd vergingh hem ras,<lb/> Hy smeet den blixem uyter hand,<lb/> En raeckte door haer Liefd' in brand.<lb/> In welck gedicht, gelijck hy in meer an-<lb/> dere dichten doet, siet hy op haer blanck<lb/> aengesicht, op de blonde hoofdhayren, op<lb/> de bruyne winckbrauwen, op den glants der<lb/> oogen, op de wittigheyt der tanden, op het<lb/> korael van de lippen, &amp;c. al te saemen ver-<lb/> wen, diewelcke geestigheyt en Bevalligheyt<lb/> aenbrengen, wanneer dieselve met een ge-<lb/> maeckte gelijckmaetigheyt in een persoon<lb/> (al gelijck) werden bevonden. Hy let op<lb/> haer gangh en op haer gesicht, op haer aen-<lb/> genaem spreecken en vriendlijcke lach, als<lb/> mede op haere geeftige trett en 't bewegen<lb/> van haere voeten. In dese deelen dan, in de<lb/> verwe, in de beweginge, in de lach, in 't ge-<lb/> sicht, en in het spreecken bestaet de Beval-<lb/> ligheyt. En daerom hebben wy haer in weer-<lb/> schijn gekleet, dat van veele verwen is te<lb/> saemen geset, om de veranderingen der be-<lb/> valligheden, die in een schoon voorwerpsel<lb/> van een volmaeckte schoonheydt worden<lb/> vereyscht. Want nae des Platonischen Ficini<lb/> meeninge, is de schoonheyt een seeckere<lb/> geestigheyt en aerdigheyt, diewelcke veel-<lb/> tijts in 't besonder heerkomt van eenigh op-<lb/> proncksel en fraejicheyt van veele dingen,<lb/> en die is van driederleye slagh: ten eersten<lb/> soo wort door't verciersel van veele deugh-<lb/> den, de Bevalligheyt in de gemoederen ge-<lb/> bracht, ten tweeden komt door de overeen-<lb/> stemminge en gelijckmaetigheyt van de ver-<lb/> wen en trecken de Bevalligheyt en geestig-<lb/> heyt aen 't lichaem: ten derden soo spruyt<lb/> de Bevalligheyt en geestigheyt seer dapper<lb/> door de lieflijckheyt van de stemme, en door<lb/> de soete gelijck-klinckende woorden: Sulx,<lb/> dat dese drie voor de schoonheyt van 't ge-<lb/> moed, van 't lichaem, en van de stemme ge-<lb/> houden werden.<lb/> De schoonheyt van 't gemoed verheught<lb/> sich door de sinnen, de schoonheyt des li-<lb/> chaems door de oogen, de schoonheyt van<lb/> de stemme door de ooren. Waer over die-<lb/> selve Ficinus seyt, dese Bevalligheyt is schoon die 't ge-<lb/> moed door de sinnen en door 't gesicht en 't gehoor be-<lb/> weeght en aenlockt. Waer uyt wy dit eygentlijck<lb/> besluyten, dat de schoonheyt in dese drie<lb/> dingen bestaet, en dat dese drie met een an-<lb/> der te saemen vereenight, de geestigheyt en<lb/> Bevalligheyt maecken, gelijck Petrarcha daer<lb/> van wyder singt, noemende deughd en eere,<lb/> de schoonheyt des gemoeds, die in de ge-<lb/> moederen de Bevalligheydt veroorsaeckt.<lb/> Wildy de schoonheyt sien in de geestige be-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac051"/><lb/> weginge? siet de aerdigheyt van 't lichaem.<lb/> De soete redenen? hoort de lieflijckheyt<lb/> van de stemme. Siet, seyt Petrarcha, hoe lief-<lb/> lijck heeftse my 't herte verstrickt, ontroert,<lb/> aengelockt, en treckt het gemoed, door de<lb/> sinnen, door 't oogh en door 't gehoor.<lb/> De aengenaeme Bevalligheyt seyt Plato<lb/> in sijne wetten, past den Vrouwen alderbest:<lb/> waer uyt het komt dat Cicero in 't eerste<lb/> boeck van de Burgerplichten seyt, Wy moeten<lb/> een Vroulijcke bevalligheyt en een Manhaftige achtbaer-<lb/> heyt volgen. Sullen wy meenen, Dat Bevalligheyt<lb/> een Vroulijcke saecke is, en dat waerdigheyt en dapper-<lb/> heyt den mannen past? Doch 't is te gelooven,<lb/> dat dit te verstaen is, van een seeckere ver-<lb/> wijfde sachtigheyt, saertheyt en vroulijcke<lb/> zeedigheyt: niet dat de Bevalligheyt en<lb/> aengenaemheyt een Man qualijck past, want<lb/> een Man sonder geestigheyt is onbevalligh,<lb/> en naer 't gemeen praetjen soo sal de Man<lb/> Acharis, altijd, als een ydel spreuckjen, in<lb/> alle Mans mond zijn. Acharis wort genomen<lb/> voor een Man sonder Bevalligheyt, want<lb/> aerdigheyt en geestigheyt maecken den<lb/> Man aengenaem en vrolijck, hoe lelijck hy<lb/> oock magh wesen. Vlysses was lelijck, niet te<lb/> min bemachtigde hy door sijne Bevalligheit<lb/> en soete overredinge de gemoederen van<lb/> alle de Griecken: Iae hy kost oock, door<lb/> sijne aengenaeme welsprekentheyt, de God-<lb/> dinnen op hem doen verlieven, gelijck Ovi-<lb/> dius seyt. Quintus Roscius de Comedi of Ton-<lb/> neelspeelder, was scheel en lelijck van aen-<lb/> gesicht, dies hy om sijne lelijckheyt te be-<lb/> decken, de eerste was die met een momaen-<lb/> sicht op 't tonneel quam, gelijck C. Rhodiginus<lb/> seyt: Maer 't volck wilde hem liever sonder<lb/> maske sien en hooren, want behalven sijne<lb/> soete uytspraeck, soo hadde hy noch een<lb/> sonderlinge geestigheyt en bevalligheyt, soo<lb/> wel in de beweginge als in de handelinge,<lb/> door verscheyden genegentheden geestigh,<lb/> en door 't gesicht, uyt te drucken. Hier siet<lb/> men hoe de Bevalligheyt in een lelijck Man<lb/> aengenaem is, en hoe veel te meer salse zijn<lb/> in een schoon Man. Wie sal dan seggen dat<lb/> de Bevalligheyt een Man niet wel past, ten<lb/> waere dat men een al te verwijfde Bevallig-<lb/> heyt meende: Maer een Manhafte dieder<lb/> in Panigarola gesien is, is te prijsen, diewelcke<lb/> neffens de schoonheyt des lichaems, soodae-<lb/> nige Revalligheyt in 't soet spreecken hadde<lb/> vergeselschapt, dat oock luyden van den<lb/> morgen af totten avond toe, sonder eeten<lb/> of drincken souden gestaen hebben, om de<lb/> spijse van sijne welspreeckentheyt te genie-<lb/> ten: En wy hebben meer als vier reysen ge-<lb/> sien, dat Tasso by 't tonneel stont, den mond<lb/> open vergetende, sonder sich eenighsins te<lb/> bewegen. Krachten voorwaer, van Beval-<lb/> ligheyt en geestigheyt, die den Mensch be-<lb/> tooveren en de gemoederen wegh rucken.<lb/> Insgelijx bleef oock het gemoed van Alce-<lb/> biades alsoo begoochelt, door 't spreecken van<lb/> Socrates, hoe slordigh en lelijck hy oock was,<lb/> dat hy seyde meer soetigheyt te hebben in<lb/> de woorden van Socrates, als in de soete en<lb/> lieflijcke gesangen van Marsias en Olympius,<lb/> vermaerde Musiciens, soo geweldigh en<lb/> krachtigh was de aengenaemheyt in sijne<lb/> woorden en gebeerden. Welcke geestigheyd<lb/> van alle Redenaers genoegh wort aengepre-<lb/> sen, niet alleen door de soetaerdigheyt in 't<lb/> spreecken, maer oock in de Bevallijckheyt<lb/> van 't gesicht: En soo veel de persoone be-<lb/> langht, isse in een Man prijslijck. Plutarchus<lb/> roemt het bevallige opsicht van Pompejus, dat<lb/> vol zeedigheyt en beleeftheyt was, waer<lb/> door hy oock sijne redenen aengenaem<lb/> maeckte, en dat in hem alle de Bevallighe-<lb/> den en aerdigheden met een staetigheyt en<lb/> beleeftheyt waeren te saemen gevoeght: en<lb/> dat in de kracht en in de bloem van sijne<lb/> Iaeren in hem een Koninghlijcke Majesteyt<lb/> uytblonck. Suetonius prees in Augustus de<lb/> schoonheyt en Bevalligheyt van sijne tegen-<lb/> woordigheyt, en dat dieselve, in alle trap-<lb/> pen van sijne Iaeren, geestigh was.<lb/> Van dusdaenige volmaeckte Bevalligheyt<lb/> roemen oock de Griecken dat haere Alce-<lb/> biades geweest is, en M.T. Cicero prijst sooda-<lb/> nigen opsicht dat te gelijck Achtbaerheyt en<lb/> Bevalligheyt aenbrenght. Oversulx is de<lb/> Bevalligheyt in een Man prijslijck. Van de<lb/> Vrouwen spreeck ick niet, maer ick wilde<lb/> liever eene Maegd vryen die so heel schoon<lb/> niet was, nochtans deughdsaem, geestigh en<lb/> aengenaem in 't spreecken en ommegaen, en<lb/> lustigh op den tret, als eene die seer schoon<lb/> van aengesicht was, doch sonder Bevallig-<lb/> heyd, sonder deughd, een boerin in 't ver-<lb/> keeren, logh in 't gaen, en ongesouten in 't<lb/> spreecken.<lb/> Wy hebben dese beeldnisse met het gor-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac052"/><lb/> del van Venus opgeschort, dat by de Griecken<lb/> Cestum of Balteus geheeten is, 't welck Venus,<lb/> Moeder van alle schoonheyt en geestigheyt<lb/> plagh te draegen, om bevalligh te zijn, en<lb/> dat selve hadde sulcken kracht in de Minne-<lb/> verstooringen, dat het oock den verstoor-<lb/> den en rasenden Mars konde stillen, en Iuno<lb/> die 't selve van Venus hadde geleent, konde<lb/> daer mede den donderenden blixem-drae-<lb/> ger Iupiter te vreden stellen. Waer over oock<lb/> Martialis soetelijck scherst, willende Iulia prij-<lb/> sen over haere geestigheyt en Bevalligheyt,<lb/> seyt, dat Iuno en Venus te gelijck, van haer het<lb/> gordel souden moeten bidden. Dit koste-<lb/> lijck gordel is van Homerus beschreven, dat<lb/> het seer korstigh met de naelde was geborduyrt, waer in<lb/> dat alle aenlockingen waeren, te weten, de Liefde en het<lb/> verlangen, de t' saemenspraeck, de soetvloeyende reden<lb/> die 't gemoed der Wijsen verstrickt. Dit was haer in de<lb/> hand gegeven, en tot haer geseyt, Neemt dit gordel, dat<lb/> wonderlijck geweven is, en druckt dat om uwe syden,<lb/> want daer zijn alle dingen in gemaeckt, en gelooft dat het<lb/> u niet onmogelijck sal wesen uyt te voeren, al 't geene ghy<lb/> sult begeeren. Hier uyt blijckt nae 't getuyghnis<lb/> van Homerus, dat in dit gordel mette naelde<lb/> geborduyrt waeren, de Liefde, het verlan-<lb/> gen, en de soetvloeyende en aengenaeme<lb/> welsprekentheyt.<lb/> De Liefde hebben wy gemaelt op de ge-<lb/> woonlijcke maniere van een gevleugelt<lb/> Ionghsken, en 't verlangen door den bran-<lb/> denden fackel: 't welck die geene zijn, die<lb/> op de maniere als een brandende toortse,<lb/> 't hert der Minnaers gestaedigh doet ont-<lb/> voncken. De soete en lieflijcke welsprekent-<lb/> heyt wort door den staf van Mercurius uyt-<lb/> gebeeld, dewijl de oude Poëeten Mercurium<lb/> voor een Vader van de Welsprekentheyt en<lb/> 't hoofd van de Bevalligheden uytroepen.<lb/> Waer over oock Lucianus, Mercurium invoert,<lb/> als dat hy het gordel van Venus soude hebben<lb/> gestolen van wien hy oock wierde omarmt,<lb/> om de over winninge, die hy door haere Be-<lb/> valligheyt hadde verkregen. En niet sonder<lb/> reden stelden die van Athenen Mercurium, als<lb/> Pausanias verhaelt, voor den ingang van 't ka-<lb/> steel en de Bevalligheden daer neffens. Sulx<lb/> dat de Slangenstaf van Mercurius dient voor<lb/> een beeld van de Welsprekentheyt en van<lb/> een lieflijcke welsprekende tonge: en door<lb/> dit gordel wil Homerus de kracht van de Be-<lb/> valligheyt te verstaen geven, sonder welcke<lb/> de schoonheyt niet om 't lijf heeft. Venus wa<lb/> wel schoon, maer sonder het gordel, 't welck<lb/> een beeld was van de Bevalligheyt, soo kost<lb/> zy Mars niet versoeten noch aen haere syde<lb/> trecken. Iuno was wel schoon, maer sonder<lb/> het gordel van Venus, dat is, sonder aenge-<lb/> naemheyt en Bevalligheyt, kost zy Iupiter<lb/> niet versachten, daer door zy hem nochtans<lb/> vermorwde, gelijck Venus oock Mars dede:<lb/> willende te kennen geven, dat de schoonheyt<lb/> gevoeght by de Bevalligheyt een yder kan<lb/> aenlocken, hoe wreed van herten dat hy<lb/> oock mocht wesen als Mars, of van een soo<lb/> hoogh en verheven gemoed als Iupiter: Maer<lb/> dat de schoonheyt dese kracht niet hadde<lb/> sonder de Bevalligheyt, diewelcke Liefde en<lb/> verlangen verweckte in de gemoederen van<lb/> de wijse Mannen, en dat door de aenge-<lb/> naemheyt van 't spreecken, treckende die-<lb/> selve soodanigh, datse van haer kan verkrij-<lb/> gen, watse sal begeeren.<lb/> Libanius de Griexsche Philosooph, versiert<lb/> over het gordel en over de roose een aerdi-<lb/> ge kluchte, gelijck Angelus Politianus verhaelt,<lb/> dat Pallas en Iuno, wanneer zy voor den Her-<lb/> der, die als Rechter over haere schoonheyt<lb/> soude wesen, verscheenen, seyde hy tot Ve-<lb/> nus, dat zy haer gordel soude afleggen, want<lb/> het gaf haer sulcken Bevalligheyt, datse daer<lb/> door de luyden betooverde; Venus antwoor-<lb/> de dat zy te vreden was dien gordel af te<lb/> leggen, maer dat het daer tegens behoor-<lb/> lijck was, nae dien d'eene geciert was met<lb/> een gulden Helmet en d'ander met een<lb/> kroon of bagge, dat zy voor haer dan oock<lb/> eenigh ander verciersel mocht verkiesen:<lb/> waer in Pallas en Iuno te vreden waeren. Venus<lb/> van haer scheydende, gingh in een schoone<lb/> warande, en las aldaer Lelien, Violen en an-<lb/> dere bloemen, om haer te cieren, maer ver-<lb/> der gaende, wierde zy den soeten reuck<lb/> van Roosen gewaer, diewelcke zy plucken-<lb/> de, dacht haer dat dese de schoonste van alle<lb/> waeren, d'andere te saemen verwerpende:<lb/> dies maeckte zy daer af een Roosekrans,<lb/> mette welcke zy verciert zijnde, voor den<lb/> Rechter quam: Maer Pallas en Iuno haer dus<lb/> bevalligh metten Roosekrans siende opge-<lb/> pronckt, wilden 't oordeel niet verwachten,<lb/> en haer kennende overwonnen, quaemen zy<lb/> Venus alle beyde omarmen, kussende den<lb/> Roosekrans, settende dieselven, d'een den<lb/> <pb n="embstma_1450_fac053"/><lb/> anderen op 't hooft, en ten laesten weder<lb/> op 't hooft van Venus. En hierom zijn wy<lb/> bewogen, om de Bevalligheyt met een Ro-<lb/> sekrans af te maelen: en dat oock met re-<lb/> den, want de Roose is om hare Bevalligheyt<lb/> de Koninginne van de bloemen, een cieraet<lb/> van de aerde, een glans van alle planten, en<lb/> het oogh van 't gebloemte. Dese geeft Lief-<lb/> de van sich, en versoent Venus, steeckende alle<lb/> andere bloemen den loef af. Waer in de<lb/> Poëten oock meest over een komen, onder<lb/> andere Murtola, en Anacreon seggen, datter<lb/> de cieraet vande Bevalligheyt in schuylt.<lb/> 't Roosjen aller Goden bloemtje,<lb/> Dat den Mensch tot wellust leyt,<lb/> Draeght van geur en reuck het roemtje,<lb/> Ciersel van Bevallijckheyt.<lb/> Soo past dan de Roose seer wel totte Be-<lb/> valligheyt, daerom zy oock van de Poëeten<lb/> Venus is toegewijt, als een beeld van Beval-<lb/> ligheyt en schoonheyt: waer in debovenge-<lb/> seyde drie dingen, die de Bevallijckheyt ma-<lb/> ken, als de Platonici seggen, te vinden zijn, te<lb/> weten de kracht of deughd, de welgematig-<lb/> de verwe, en de lieflijckheyt van de stemme.<lb/> Voorwaer in de Roose zijn oock dese drie<lb/> deelen te vinden, ten eersten bestaet haer<lb/> deughd in de lichaemen te verstercken, door<lb/> soo verscheyden toebereydingen van syro-<lb/> pen en wateren. Daer is de aengenaeme lijf-<lb/> verwe, die met wit en root vermenght is,<lb/> gelijck de Poëeten versieren, dat de Roosen<lb/> te vooren geheel wit zijnde, met het bloet<lb/> van Venus zijn besprenght. Daer is de geur<lb/> van de lieflijcke reuck, een beelt van de soe-<lb/> tigheyt, en geur van de stemme, naedemael<lb/> eenige Philosophen het daer voor houden,<lb/> dat de reuck en de verwe komt van de<lb/> aengenaeme sterre van Venus; waer uyt dit<lb/> spreeckwoort gekomen is dat door Roosenspre-<lb/> ken, Poëetischer wyse geseyt wort, dat Venus<lb/> mette mond vol Roosen spreeckt, gelijck<lb/> Virgilius en Petrarcha singen, dat de schoone En-<lb/> gelsche mont was vol peerlen, roosen en lief-<lb/> lijcke woordekens. Verstaende een bevallige<lb/> mond, nemende de peerlen voor de sneewit-<lb/> te tandekens, en de Rosen voort vermelioen<lb/> van de lippen, waer uyt voortquamen kost-<lb/> lijcke spreucken, die verhaelt werden met<lb/> een soete welspreeckentheyt en aengenaem-<lb/> heyt van redenen, gelijck oock Tasso singht.<lb/> De Helicrisus die zy in de hand draeght, is<lb/> een bloeme die genaemt is nae de Nymph<lb/> Helicrisa, als die de selve eerst soude hebben<lb/> gepluckt, gelijck Themistagoras Ephesius schrijft,<lb/> doch ick achte datse genaemt is nae Helios,<lb/> 't welck de Sonne, en van Chrysos 't welck gout<lb/> beteyckent, overmits de schaduwe van dese<lb/> plante vol besyen hangende, die oock nim-<lb/> mermeer verrotten, wanneerse van de strae-<lb/> len der Sonne gesteecken zijn, een schadu of<lb/> weerschijnsel geven, als ofse van goud wae-<lb/> ren: Waer over de Heydenen een gebruyck<lb/> hadden, hare Goden daer mede te bekronen,<lb/> 't welck Ptolomaeus de Koningh van Egypten<lb/> met groote naerstigheit heeft onderhouden.<lb/> Wat voor een bloeme dese Helicrisus is, tot een<lb/> onderscheyt van de Chrisanthemus en de Ama-<lb/> rant, kondy by Plinium, Dioscoridem en sijnen uyt-<lb/> legger Mathictam lesen.<lb/> Wy hebben haer dese bloeme in handen<lb/> gegeven, tot een beeld van de Bevalligheyt,<lb/> want het is een aengename bloeme die haer<lb/> naeme draeght van't goud en van de Sonne,<lb/> onder wiens stralen zy schoon en luchtig is,<lb/> als het goud: jae men soude geen aengenae-<lb/> mer saecke konnen noemen, dan datse luch-<lb/> tigh, en blinckende is, als het goud, daer de<lb/> Sonne haer weerslag op geeft. Iae men segt,<lb/> dat als men daer kranskens van vlecht, en by<lb/> sich draegt, dat men sich aengenaem maeckt,<lb/> en gunst en roem in 't leven verkrijgt, gelijck<lb/> Plinius en de oude Griexsche Schrijver Atha-<lb/> naeus verhaelen. Hierom geven wy de Beval-<lb/> ligheyt dese Helichrisus in de hand. Want wie<lb/> Bevalligheyt heeft, heeft in 't gemeen by ie-<lb/> derman geluck wenschinge, roem eere, gonst<lb/> en aerdigheyt. En overmits de Bevalligheyt<lb/> de gonste weder vereenight, door de welcke<lb/> de dingen worden verkregen, soo is van de<lb/> Latijnen geseyt, hy is vol Bevalligheyt, en dat<lb/> van een Man die geluckigh is, dat sijne saec-<lb/> ken nae wensch zijn uytgevallen. Want Pam-<lb/> philus in 't spel van Hecyra, als 't hem boven<lb/> sijn hope mette Vrouwen wel geluckt was,<lb/> seyt hy, Wie is geluckiger en voller van Bevalligheyt<lb/> als ick ben? Daer en tegen seyt men, dat die<lb/> onbevalligh, en 't geluck ongunstigh is, die<lb/> de saecken niet nae wensch gelucken. Waer<lb/> over Pamphilus in 't spel Andria seyt: Isser wel<lb/> eenigh Mensch onbevalliger en ongeluckiger als ick ben?<lb/> Waer uyt het komt dat die bevalligh is,<lb/> oock geluckigh is, want hy vindt licht<lb/> by yemant gunst en aengenaemheyt, waer<lb/> <pb n="embstma_1450_fac054"/><lb/> toe dese bloeme, als een beeld, gebruyckt<lb/> wort, als zijnde een eedele, schoone en aen-<lb/> genaeme bloeme. Niet datse in der daed<lb/> den Mensche aengenaem en in gunste by de<lb/> Princen brenght, gelijck de Indianen sotlijck<lb/> meenen, dat de Roose doet: 't welck een<lb/> dwase ydelheyt is. 't Is oock malligheyt dat<lb/> eenige seggen, dat de Haese den Mensche<lb/> soude aengenaem maecken, wanneer men<lb/> van sijn vleesch soude eeten. 't Is oock groo-<lb/> telijx te verwonderen, dat Pierius diewelcke<lb/> andersins een dapper Man is, in dese doolin-<lb/> ge is geraeckt, dat hy de plaetse Plinii mis-<lb/> duyt, daer hy seyt, dat Hasevleesch, nae 't seggen<lb/> van Cato, slaeperig maeckt, daer verandert hy<lb/> 't woort somnosos, dat is slaeperigh, en stelter<lb/> voor formosos, dat is schoon en aengenaem.<lb/> Daer nochtans schimpswyse, de sottigheyt<lb/> van 't volck, door Plinius, bestraft wort, de-<lb/> wijl zijt daer voor hielden, dat seven dagen langh<lb/> Haesevleesch gegeten, het den Mensche gunst en Beval-<lb/> ligheyt aenbrachte; 't welck een groote beuse-<lb/> linge is. Dewijl de Haese by geene oude<lb/> schrijvers voor 't beelt van de Bevalligheyt<lb/> is gehouden, maer wel bespot. Dit schijnt<lb/> evenwel Pierius tot sijn voordeel te trecken,<lb/> dat in een afbeeltsel van Philostratus, de Lief-<lb/> dekens afgemaelt zijn, onder een Orange-<lb/> boom speelende, met een Haes, maer dit<lb/> heeft geen gemeenschap mette Bevallijck-<lb/> heyt, want diergelijcke boerterien suldy<lb/> duysent mael te Romen aen de gevels en<lb/> lijsten van de huysen, palleysen en lusthoven<lb/> vinden, alwaer de naeckte Cupidoos speelen<lb/> mette geytjens, apen, en andere geneugh-<lb/> lijcke dieren. Want de Cupidootjes wilden den<lb/> Haes niet quetsen met haere pijlen, maer zy<lb/> wilden hem levende vangen, om die, voor<lb/> een geschenck aen Venus te vereeren, niet tot<lb/> een beelt van Bevalligheyt, maer om dat het<lb/> een seer vruchtbaer dier was, en seer tot Ve-<lb/> nus genegen; waer van Philostratus selve seght,<lb/> de sotte Minnaers hebben gemeent dat by de Haese eenige<lb/> kracht soude zijn, tot verweckinge van Liefde. Waer<lb/> over Pierius oock dit schempdicht van Mar-<lb/> tialis gebruyckt.<lb/> Michieltjen sent een Haes en raed my die te eeten,<lb/> Voor seven dagen langh, om schoon te zijn, hermaeckt:<lb/> Doch soo ghy hier niet spot, maer seghtet by u weeten:<lb/> O Gellia, ghy hebt noyt Haesevlees gesmaeckt.<lb/> Doch hier spot Martialis mede, seggende, soo<lb/> dit de waerheyt is die ghy seght, dat Haese-<lb/> vleesch schoon maeckt, soo hebdy Gellia noyt<lb/> Haesevleesch geproeft, boertende op haer,<lb/> om dat zy soo lelijck was. Pierius maeckt<lb/> oock gewagh van Alexander Severus, diewelc-<lb/> ke dickwils Haesen at, maer seecker sijne<lb/> Bevalligheyt, quam niet van het Haese ee-<lb/> ten, maer van sijne natuerlijcke Bevalligheit.<lb/> Want laet yemant die niet uyter natueren<lb/> Bevalligh is, soo veel Haesevlees eeten als<lb/> hy wil, hy sal daer mede geene Bevalligheyt<lb/> verkrijgen, want geestigheyt komt door de<lb/> geest der natuere, die door geen eeten of<lb/> leckernie kan te wege gebracht werden.<lb/> Waer over oock seecker Poëet boertende<lb/> met den Keyser, nemende oorsaecke van<lb/> sijne Bevalligheyt, en van 't Haese eeten,<lb/> seght dat hy dickwils Haesevlees eetende,<lb/> Bevalligh was geworden, waer op Lampridius<lb/> in't leven van den Keyser, tot laster van den<lb/> Poët eenige veersen verhaelt, die de Key-<lb/> ser daer op soude geantwoordt hebben:<lb/> Dat ghy meent, ellendige Poëet, dat u Koning sich schoon<lb/> soude eeten, als 't gemeene praetjen is, daer over vergram<lb/> ick my niet; maer dit wilde ick, dat ghy soo veele Hae-<lb/> sen aet, dat ghy de vlecken uwer ziele uytgejaeght heb-<lb/> bende, schoon mooght werden, op dat ghy niemant meer<lb/> mocht benijden.<lb/> Dat de Keyser Haesen at, dede hy niet<lb/> om Bevalligh te worden, want dat was hy<lb/> uyter natuere, maer om dat hy die opter<lb/> jacht hadde gevangen, en hy die gaerne at,<lb/> gelijck Lampridius seyt. Maer de Poëeten<lb/> schertsen dapper met het woort Lepre en Le-<lb/> pore door de gelijcke uytspraeck, daer 't eer-<lb/> ste een Haese is, en 't ander Bevalligheyt.<lb/> En oversulx kan die Haese geensins dienen<lb/> voor een beeld van de Bevalligheyt, want<lb/> zy is geensins schoon, maer lelijck. Daerom<lb/> paster de krans van Rosen en van Helichrisus<lb/> beter, zijnde seer schoone, bevallige en<lb/> fraeye bloemen: waer uyt de Oude oorsake<lb/> hebben genomen, als of men daer door gonst<lb/> en bevalligheyt kost verkrijgen. En daerom<lb/> versierden zy dit waerschijnlijck gevoelen<lb/> van Libanius, diewelcke seyde, dat de gulde<lb/> Helm, Pallas bevalligheyt aenbrachte, gelijck<lb/> oock de bagge of kroone aen Iuno dede. En<lb/> evenwel wilde Venus, hoewel zy uyter na-<lb/> tuere, schoon en aengenaem was, nochtans<lb/> haer schoon geborduyrt gordel draegen:<lb/> doch zy verkoos daer nae de Roosekrans,<lb/> om met soodaenige verciersels bevalliger te<lb/> <pb n="embstma_1450_fac055"/><lb/> schijnen, diewelcke aen de Dochters be-<lb/> taemlijck zijn, doch die binnen de paelen<lb/> van zeedigheyt en eerbaerheyt blyven: we-<lb/> sende 't selve seer misprijslijck in een eer-<lb/> baere Vrouwe, dat zy sich laet vervoeren,<lb/> door de overvloedige begeerte van schoon<lb/> en aengenaem te wesen, door hovaerdige<lb/> en dertele verciersels. 't En behaegde voor-<lb/> waer den Keyser Augustus niet, alhoewel hy<lb/> sweegh, dat hy sijn dochter Iulia op eenen<lb/> dagh sagh gaen met een dertel en prachtigh<lb/> kleed, dat haer niet betaemde: Maer als hy<lb/> haer des anderen daeghs veel zeediger sagh<lb/> opgetoyt, seyde hy, haer omarmende, O hoe<lb/> veel loflijcker is dese kleedinge aen een<lb/> dochter van Augustus als de kleedinge van<lb/> gisteren! 't Is waer, antwoorde zy: Want<lb/> nu ben ick opgetoyt nae 't oogh van mijnen Vader, maer<lb/> gister was ick opgepronckt naer 't oogh van mijnen Man.<lb/> Niet te min, soo past het beter, dat men ge-<lb/> ciert is nae de oogen van een Vader, als nae<lb/> de oogen van Mannen. Maer in den Rid-<lb/> ders past geensins de konstige vercieringe,<lb/> 't en waere alleen, soo veele als haer Man-<lb/> hafte Ridderschap betaemlijck is, want een<lb/> Manlijcke schoonheyt moet niet veel opge-<lb/> pronckt wesen, gelijck Ovidius mede ver-<lb/> haelt. Dese Ridders moeten beschaemt zijn,<lb/> dewelcke om bevalligh te schijnen, sich met<lb/> alle vlijt en konst besonderlijck soecken te<lb/> palleren, 't hayr met kuyven te krullen, kost-<lb/> lijcke en dertele kleedinge vol borduyrsels,<lb/> reuckwerck en perfuym, te doen maecken,<lb/> hebbende sulcken gemaeckten gangh met<lb/> haer wesen en draeyen van hoofd en oogen,<lb/> als mede door een aengewende lach, en met<lb/> sulcke honighsoete uytgesochte en gesmeer-<lb/> de woordekens, dat in plaets, van datse sich<lb/> souden aengenaem maecken, soo maeckense<lb/> sich met al haer gemaecktheyt haetigh: in<lb/> plaets datse Manhaftigh souden zijn, wor-<lb/> dense verwijft, weeckgebacken en teeder,<lb/> soo datse, meenende geacht te zijn, worden<lb/> veracht en gelastert. Want of wel de Ridder<lb/> Mecaenas om sijne groote mildigheyt van de<lb/> Poëeten is gepresen, soo is hy nochtans van<lb/> den Philosooph Seneca, om sijn groote ge-<lb/> maecktheyt, die hy over hem hadde, ver-<lb/> acht, gelijck in sijnen 114 brief is te lesen,<lb/> daer hy hem seer bespot. Hoe Mecaenas heeft<lb/> geleeft, is bekender, dan datmen 't nu soude ophaelen, hoe<lb/> hy plagh te wandelen, hoe lecker en weeckgebacken hy<lb/> was, hoe hy wilde gesien wesen, hoe hy met sijne gebre-<lb/> ken wilde proncken. Wat dan? waeren sijne woorden<lb/> niet soo los, als hy self ontgort en luy was? waeren sijne<lb/> redenen wel soo heerlijck, als sijn aengesicht stont, als sijn<lb/> groote sleep, sijn Huys en sijn Huysvrouw? en noch<lb/> breeder. Dese gemaeckte Ridders mishae-<lb/> gen een yder, alhoewel sommige haer niet<lb/> qualijck zijn toegedaen. 't Mishaegde Au-<lb/> gustus van desen Toscaenschen Mecaenas, dat<lb/> hy soo gemaeckte redenen voerde, daer hy<lb/> hem andersins beminde, gelijck Suetonius ver-<lb/> haelt. En Macrobius schrijft in 't I boeck<lb/> cap. IV van sijn Saturnusfeesten, spottende met<lb/> deses gemaecktheyt, en, nae dat hy veele<lb/> van sijne dertelheden en verciersels hadde<lb/> verhaelt, seyt dat dit al te saemen opstooc-<lb/> kingen waeren van 't overspel. De Ridders,<lb/> die op soodaenige maniere, de Bevalligheyt<lb/> en gonste willen naebootsen met konstige<lb/> vercierselen over haere persoonen, kleede-<lb/> ren en woorden, worden op 't laeste van<lb/> hare eygene vrienden belacht en beschimpt,<lb/> en dat met groot verlies, van haere acht-<lb/> baerheyt en gonste, by alle wyse en dappere<lb/> mannen.<lb/> Het Vogeltjen, dat dit beeld in de slincker<lb/> hand hout, wort van de Griecken Iinge, maer<lb/> by de Latijnen Motacilla geheeten, in welc-<lb/> kers verklaeringe veele Schrijvers dolen,<lb/> alhoewel eenige daer over een lang verhael<lb/> doen. 't Is een vogel die den hals kromt,<lb/> staende voorts met sijn lijf recht op. De<lb/> Poëeten versieren dat Iinge een Vrouwe was,<lb/> die van Iuno in een vogel was verandert, om<lb/> datse door seeckere betooveringen Iupiter,<lb/> haeren Man, dede verlieven op Io, een doch-<lb/> ter van Inachus, gelijck Sextus en andere ver-<lb/> haelen: alhoewel d'uytlegger van Theocritus<lb/> seyt, datse dese betooveringe dede om hem<lb/> tot haere eygen liefde te trecken. Callimachus<lb/> seytse te wesen een dochter van Echo. Andere<lb/> datse een dochter is van Pitho, die van de<lb/> Heydenen voor een Goddinne van de over-<lb/> redinge gehouden wierde. Pindarus de Griex-<lb/> sche Poëet in sijn Pithias in 't IV gesangh, al-<lb/> waer hy verhaelt de overwinninge van Age-<lb/> silaus Cirenaeus, versiert dat Venus desen beval-<lb/> ligen vogel uyten Hemel opter aerde hadde<lb/> gebracht, en datse dienselven aen Iason hadde<lb/> vereert, om Medaea te doen verlieven, &amp;c.<lb/> En om soodanige oorsaeck isse van de oude<lb/> Griecken bequaem geacht totte Minnesuch-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac056"/><lb/> tige betoveringen. Theocritus voert de Nimph<lb/> Sineta, die op Delphides Mindius verlieft was, al-<lb/> dus in, singende:<lb/> Gelijck dit wasch wort weeck gemaeckt,<lb/> Laet Myndi liefd' oock zijn geraeckt;<lb/> Gelijck dees kopre Werelt rolt,<lb/> En door vrouw Venus omgesolt,<lb/> Soo treckt o Iinge desen Man,<lb/> Dat hy mijn deur niet mijden kan.<lb/> En om dat de Griexsche Poëeten versier-<lb/> den dat in dese Vogel een ingeboren kracht<lb/> was van de Minne bekooringen, daerom<lb/> komt het dat by de Griecken gemeenlijck,<lb/> by gelijcknisse, alle de aengenaeme dingen,<lb/> die totte Liefde verwecken, en die totte<lb/> overredinge bequaem zijn, Iinges genaemt<lb/> zijn, en dat door de kracht van de geestig-<lb/> heyt en bevalligheyt. Sextus noemt de aen-<lb/> genaeme woorden Iinges: Want de woorden<lb/> trecken de gemoederen, hoe hart en onver-<lb/> setlijck die zijn, tot buyghsaemheyt. En de<lb/> Griecken seggen van Helena datse krachtige<lb/> Iinges hadde, dat is soo aengenaeme Beval-<lb/> ligheyt, datse self Priamus den Koningh van<lb/> Trojen, alhoewel hy wiste, dat zy de onder-<lb/> gangh van sijn Rijck was, niet op haer kost<lb/> vergrammen, maer door een Vaederlijcke<lb/> Liefde noemde hy haer sijn Dochter. Suidas<lb/> verhaelt van Cleopatra, datse meende mette<lb/> selve Iinge, dat is mette Bevalligheyt, tot haer<lb/> liefde te konnen trecken den Keyser Augu-<lb/> stus, gelijck zy. I. Caesar en Antonius tot haer<lb/> getrocken hadde. Wy willen nu den verbor-<lb/> gen sin van Pindarus, te weten, dat Venus dese<lb/> Vogel Iinge uyt den Hemel gebracht heeft,<lb/> onder een schaduachtigh bedietsel, verklae-<lb/> ren: te weten, dat de Bevalligheyt en gee-<lb/> stigheyt een besondere gonst en gaeve van<lb/> den Hemel en van de Natuere is, die daer<lb/> nae aen Iason is geschoncken, zijnde een eedel<lb/> en schoon Ridder, ten eynde hy Medaea tot<lb/> sijne Liefde soude bewegen, en dieselve te-<lb/> gens de wille van den Koningh van Colchis<lb/> haeren Vaeder, en van de Koninginne haer<lb/> Moeder, overreden, om hem tot haeren<lb/> Bruydegom te nemen, gelijck zy dede. 't Is<lb/> openbaer dat noch eedeldom noch schoon-<lb/> heyt de kracht heeft, om de gemoederen<lb/> tot sich te trecken sonder de Bevalligheyt:<lb/> Waer over Suetonius willende de schoonheyd<lb/> van den Keyser Nero verachten, seyt dat hy<lb/> sonder Bevalligheyt was, en als berooft van<lb/> de lieflijcke aengenaemheyt, zijnde opgesta-<lb/> pelt van schandige manieren, en daerom<lb/> was hy van een yder gehaet; 't welck niet<lb/> geschiet in die geene diewelcke aengenaem-<lb/> heyt en Bevalligheyt hebben, zijnde van<lb/> een beter aert als de schoonheyt, want de<lb/> schoonheyt heeft uyt haer selven de aen-<lb/> dringentheyt niet om de gemoederen aen<lb/> sich te trecken, sonder de Bevallijckheyt:<lb/> maer de Bevalligheyt en geestigheyt, heb-<lb/> ben een seer groote kracht sonder de<lb/> schoonheyt, gelijck wy boven in de voor-<lb/> beelden van Vlysses, Socrates, en Quintus Roscius<lb/> geseyt hebben, diewelcke hoewelse wel le-<lb/> lijck waeren, soo trocken zy nochtans, door<lb/> haere Bevalligheyt en geestigheyt de herten<lb/> tot sich, en verkregen alsoo ander luyden<lb/> gonste. Waer over men seght by maniere<lb/> van spreeckwoord, hy heeft den Vogel Iinge, van<lb/> eene die soodanige aerdigheyt en Bevallig-<lb/> heyt over sich heeft, dat het schijnt dat hy<lb/> den Menschen tot sijne Liefde dwinght.<lb/> Daerom is by ons dees Vogel Iinge voor een<lb/> beeld gestelt, van de kracht en werckinge<lb/> van de Bevalligheyt en aerdigheyt.</p>

http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0075.htm

embstma_1450

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

Bevalligheyt, Aerdigheyt

Venusta

emblempictura

embstma_1450_emblem018

17

VENUSTA

Venustà: a young woman holding a wagtail in one hand and a corn-marigold in the other

embstma_1450.dmp

Bevalligheid, aardigheid

embstma_1450_fac049

emblem pictura

25F32(WAGTAIL)

25G41(IMMORTELLE)

25G41(ROSE)

31D15

41B32

41D2651

41D2656

41D271

43A(+12)

51D41(+113)

86(VENUSTÀ)

92B58(CADUCEUS)

92C48(GIRDLE)

92D152

92L3

embstma_1450_emblem016

embstma_1450_pic049.jpg

embstma_1450_emblem017