<p>Een oude vrouwe, hebbende op 't hoofd<lb/> een uyl, en voor haere voeten een nacht-<lb/> uyl, aen haer rechter, en een kraeye aen de<lb/> slincker syde. Om de hals heeftse een band,<lb/> waer aen veele brief kens van besweeringen<lb/> hangen, in de slincker houtse een ontsteken<lb/> kaerse, en onder dieselve arm een haese. In<lb/> de rechter hand heeftse een circkel vol ster-<lb/> ren, met de planeten, waer op zy, met een<lb/> beschroomt gesichte, siet.<lb/> De Superstitie of Bygeloovicheyt heeft<lb/> haer oorspronck van 't land Toscana, het<lb/> welcke van Arnobius in sijn VII boeck ge-<lb/> naemt is, een Moeder van de bygeloovig-<lb/> heyt. Zy is Superstitie genaemt van het La-<lb/> tijns woord Superstes, of langhst levende.<lb/> Waer over M. Cicero in de Natuere der Go-<lb/> den seght, dat de superstitieuse also genaemt<lb/> zijn, overmits zy God den gantschen dagh<lb/> baden, dat haere kinderen haer mochten<lb/> overleven. Maer Lactantius in 't IV boeck<lb/> XXVIII cap. seght, dat dit geen superstitieu-<lb/> se zijn, overmits een yder wel begeert dat<lb/> sijne kinderen haer overleven: Maer dat<lb/> dese Superstitieuse of Bygeloovige genaemt<lb/> zijn, diewelcke de gedachtenisse over de<lb/> dooden vierden: ofte die geene, diewelcke<lb/> Vader en Moeder overleeft hebbende, stel-<lb/> den haere beeldenissen in haere huysen, als<lb/> Huys-Goden. Waer over die geene die-<lb/> welcke nieuwe gewoonten aen naemen, of<lb/> die geene, diewelcke in plaetse van God, de<lb/> dooden vereerden, wierden Superstitieuse<lb/> genaemt. Religieusen wierden die genaemt,<lb/> diewelcke de openbaere en oude Goden<lb/> vereerden, 't welck Lactantius uyt het veers<lb/> Virgilii bewijst:<lb/> Het ydel Bygeloof erkent geen oude Goo'n.<lb/> Servius leyt het bovengeseyde veers allerbest<lb/> uyt, seggende dat de Superstitie, is een over-<lb/> tollige en sotte vreese, van oude lieden, ge-<lb/> heeten Superstitie, en overmits zy langh le-<lb/> ven, en door d'Ouderdom raeskallen, soo<lb/> zijn zy sot: ten dien aensien wortse oock<lb/> oud geschildert.<lb/> 't Is een klaere saecke dat de Oude aller-<lb/> superstitieust of bygeloovighst zijn, om dat<lb/> zy allervreesachtighst zijn. Tiraquellus seyt in<lb/> de Houwlijx wetten, dat de Oude inson-<lb/> derheydt totte Superstitie genegen zijn:<lb/> <pb n="embstma_1450_fac061"/> Waer over Cicero in veele plaetsen dieselve<lb/> oud-wijfs noemt, schrijvende dit eygent-<lb/> lijck d'oude Vrouwen toe: Waer door het<lb/> geschiet dat de Vrouwen totte tooverie en<lb/> swarte konsten meest zijn genegen: gelijck<lb/> Apulejus in 't IX boeck van sijnen gulden<lb/> Esel verhaelt.<lb/> De uyl worter op 't hoofd gestelt, want<lb/> zy is genomen van de vreesachtige en su-<lb/> perstitieuse Menschen voor een dier van on-<lb/> geluck: en dewijl zy een nacht-vogel is,<lb/> is zy gemaeckt voor een beeld van de doot:<lb/> en gelijck Pierius verhaelt, soo dreyght zy<lb/> altijd, door haere sangh, eenige ramp of on-<lb/> spoet: Waer op hy verhaelt de ongeluckige<lb/> geschiedenisse van Pirrus, den Koningh der<lb/> Epiroten, diewelcke het hielde voor een on-<lb/> geluckigh voorteecken van sijn aenstaende<lb/> en schandelijcke doot, als wanneer hy gingh<lb/> om Argus te bevechten, dat hy op sijn reyse,<lb/> eenen uyl boven op sijn spiesse sagh staen:<lb/> Waer over hy die vervolgende, in meeninge<lb/> om sijne vyanden te bespringen, soo wierde<lb/> hy een weynigh gewont, van een Sone van<lb/> seeckere oude Vrouwe, diewelcke van bo-<lb/> ven neer siende, gewaer wierde, dat haer<lb/> Soone van Pirrus wierde vervolgt, dies greep<lb/> zy met beyde handen eenen tegel van 't<lb/> dack, en trefte Pirrus daer mede, dat hy dood<lb/> bleef. En dit is superstitieus, te gelooven dat<lb/> dese dood van Pirrus door desen uyl soude<lb/> voorseyt zijn. En ten dien eynde wort oock<lb/> een nachtuyl en een kraeye, die voor quade<lb/> voorteyckens van de superstitieuse gehou-<lb/> den zijn, voor haere voeten gestelt, gelijck<lb/> Virgilius van 't kraeyken seyt. Plinius houd de<lb/> kraey en uyl voor vogels van een ongeluc-<lb/> kige sangh. Isidorus seyt het selve mede, aen-<lb/> treckende de woorden van Ovidius, dat de trage<lb/> schaefuyt den Menschen een droef teycken is. Onder 't<lb/> Burgemeesterschap van Servius Flaccus, en<lb/> Q. Calphornius hoordemen een uyl op 't Cam-<lb/> pidoglium singen, en doen gingen de saecken in<lb/> Numantia, voor de Romeynen, seer qualijck:<lb/> en overmits het sulck een grouwlijcke sake<lb/> was, seyt Plinius, dat onder 't Burgemeester-<lb/> schap van Sextus Pallejus Istro en L. Pedianus,<lb/> een uyl quam loopen in de kaemer van 't<lb/> Campidoglium, soo wierde de Stadt dat Iaer<lb/> langh met offerhanden gesuyvert: gedach-<lb/> ten die voorwaer superstitieus zijn: Want<lb/> het is superstitie, wanneer men gelooft, dat<lb/> eenigh ding soude moeten geschieden door<lb/> eenigh teycken, 't welck natuerlijcker wyse<lb/> dieselve saecke niet schijnt te beteyckenen.<lb/> Ick segh, natuerlijcker wyse: want daer zijn<lb/> dieren daer men natuerlijcker wyse, eenige<lb/> saecke door te vooren siet, als door het vo-<lb/> gelken Alcione, om dat de Zee alsdan stille<lb/> wert. Welck vogelken des winters sijn nest<lb/> maeckt, en dan broed het in seven daegen,<lb/> terwylen de Zee vastelijck stille staet. Waer<lb/> van Isidorus breeder verhaelt, en Plutarchus segt<lb/> dieshalven mede, datter geen dier meerder,<lb/> als dat selve is te beminnen. Gelijckmen<lb/> mede segt, dat als den Schippers een Swaen<lb/> tegens komt, dat dat selve een goet teycken<lb/> is, want dan wort hy van de baeren niet<lb/> overweldight. De Swaen was Aeneas op de<lb/> reyse een geluckigh voorteecken: en in 't<lb/> tegendeel, wanneer het onweer van den<lb/> visch Aeschines gemerckt wort, soo bedeckt<lb/> sich dese visch met sand en kleyne steent-<lb/> jens, om van het onweder versekert te zijn:<lb/> En als dit van den Schippers wort gesien,<lb/> soo laeten zy het ancker vallen, en maecken<lb/> reetschap tegen den aenstaenden storm,<lb/> 't welck Plinius mede van seeckere andere<lb/> dieren, en van den Polipus seght. Plutarchus<lb/> verhaelt in sijne natuerlijcke vraegen, dat<lb/> dese visch het onweer te vooren siende,<lb/> loopt nae 't land, en soeckt sich elders aen<lb/> een steen vast te houden. En dat is geen<lb/> wonder: want dese waterdieren kennen de<lb/> natuere van 't waeter, en zy gevoelent te<lb/> vooren door de veranderinge van de Zee,<lb/> en wesende dit selve de rechte bewegende<lb/> oorsaecke, soo kan men, sonder bygeloof,<lb/> het onweer te vooren weeten: Maer van<lb/> den uyl, kraeye, schavuyt en andere dieren,<lb/> kanmen, sonder bygeloof, geen goed of<lb/> quaed te vooren seggen van 't geene ge-<lb/> schieden sal. Maer de superstitieuse bloode<lb/> Menschen letten op diergelijcke beuselin-<lb/> gen, en betoonen seer wel, datse een uyls<lb/> breyn hebben, die wy oock op 't hoofd van<lb/> de Superstitie hebben gestelt, en daerom zijn<lb/> zy als de onverstandige kraeyen, of als de<lb/> schavuyten en koeckoecken, die voor haere<lb/> voeten staen, want zy stellen alle haere vlijt<lb/> en gedachten op ydele aenmerckingen. Isido-<lb/> rus hout sulcke superstitien ydel en uytsin-<lb/> nigh, jae acht het een schandigh stuck te we-<lb/> sen, datmen gelooven sal dat Godt sijne raedslagen den<lb/> <pb n="embstma_1450_fac062"/> kraeyen soude openbaeren. Zy draeght aen den<lb/> hals veele briefkens, wesende dit de manie-<lb/> re van vreesachtige luyden, veele Characteren,<lb/> haenepooten, brieven en woorden voor de<lb/> gesondheyt, tegen de wapenen, om 't gevaer<lb/> te ontkomen, en veele andere dingen, over<lb/> sich te draegen, alwaer zy gantsch geen hul-<lb/> pe van konnen verkrijgen, overmits zy noch<lb/> kracht noch eenigh gewelt hebben. De Key-<lb/> ser Caracalla, alhoewel hy een Heyden was,<lb/> haetede soodaenige Bygeloovigheyt, en<lb/> strafte metter doot, die geene, diewelcke<lb/> briefkens voor de derde en vierde daegh-<lb/> sche koortse, aen haeren hals droegen. Wil-<lb/> de God! dat dese Superstitie met het Hey-<lb/> dendom waer uytgeblust geweest: Maer<lb/> men vind eylaes! dieselve overal noch by<lb/> den Christenen: jae daer ontbreken geene,<lb/> diewelcke noch de sonde van Bygeloove<lb/> verswaeren, om haer te behelpen in dingen,<lb/> daer toe haer de woorden van de H. Schrif-<lb/> tuere niet betaemen: diewelcke men be-<lb/> hoort met innigheyt en aendacht eenvou-<lb/> digh by sich te draegen; gelijck oock Na-<lb/> varra in sijn Handboexken seyt, dat die geene<lb/> dieder raed vragen, versieren, of eenige briefjens by sich<lb/> draegen op vaste hope van 't begeerde te verkrijgen, son-<lb/> digen doodlijck, alsoo soodaenige naemen gantsch geene<lb/> kracht hebben: ten waere alleen, die eenige spreucken der<lb/> Schrift, uyt devotie, of aendacht by sich hebben, &amp;c.<lb/> De ontsteecken kaersse draeghtse om den<lb/> brandenden yver uyt te drucken, die de su-<lb/> perstitieuse meenen te hebben, haer laetende<lb/> voorstaen datse Godvreesende zijn, wesende<lb/> seer Religieux, gelijck de Hypocriten. Want<lb/> de Superstitie komt de Hypocrisie aldernaest, seyt Tira-<lb/> quellus. Maer dese Bedelaers gevoelen niet,<lb/> datse berooft zijn van de Religie: en dat<lb/> haere vreese, een schandelijcke vreese is:<lb/> want de Superstitie, gelijck Polidorus Virgilius<lb/> seyt, is niet anders, als een onbeschaemde<lb/> en een sotte Godsdienst, daer niet een stip-<lb/> ken waerachtighs noch heylighs onder is:<lb/> Want gelijck de waere Religie God eert en<lb/> aenbid, alsoo vertoornt hem in 't tegendeel<lb/> de Superstitie, diewelcke van 't spoor der<lb/> Religie te schandigh afwijckt: Want de<lb/> Religie, gelijck alle andere deughden, is ge-<lb/> stelt tusschen twee snoode gebreecken, als<lb/> tusschen de Superstitie en tusschen de God-<lb/> loosheyd: Waer van d'eene deser gebreec-<lb/> ken sondight in al te veel, en d'ander in al<lb/> te weynigh. De superstitieuse vreest meer als hy behoort,<lb/> en de Godloose vreest niet met alle: gelijck F. Conanus<lb/> seyt. 't Welck oock met Seneca over een<lb/> komt, seggende, de Bygeloovigheyd is een sotte doo-<lb/> linge, en niet anders als een dienst van een valsch God, en<lb/> gelijck de Religie God eert, alsoo schend de Bygeloovig-<lb/> heyd dienselven. Dese dingen behooren alle<lb/> Christenen te meer te vreesen, om dat dit<lb/> gebruyck van de Heydenen is heer geko-<lb/> men, gelijck men by verscheyden oude Poë-<lb/> ten lesen kan, als by Ovidium in 't VII boeck<lb/> -Metamorph. te sien is, dat hy de fackels doop-<lb/> te in graften van swart bloet, en aldus be-<lb/> smeert stack hy die op beyde autaeren aen,<lb/> en suyverde den ouden Man driemael met<lb/> vier, driemael met waeter, en driemael met<lb/> swavel. Lucianus in sijne t'saemenspreeckinge<lb/> van Menippus, seyt, In de middernacht voerden zy my<lb/> stillekens totte reviere Tigris, reynighden en drooghden<lb/> my af, en lichteden rontom metten fackel. Noch laeger:<lb/> ondertusschen de brandende fackel houdende, niet meer met<lb/> een stille mommelinge, maer kreet soo luyts keels als zy<lb/> konde, roepende alle de Erynnes, Hecate en al de<lb/> Nachtmerryen, en de doorluchtige Proserpine t'saemen.<lb/> Wesende eertijts dit heydendom vervreemt<lb/> van het heylsaeme en salighmaeckende licht<lb/> van onsen Salighmaecker, 't welck in alles<lb/> en door alles uytbluscht de helsche en ver-<lb/> derflijcke fackel van de Bygeloovigheyt. De<lb/> Religie onderhout en eert den dienst Go-<lb/> des, daerentegen soo schentse de Bygeloo-<lb/> vigheyt. De Godsdienstige Bygeloovige,<lb/> wort door dit kenteycken onderscheyden,<lb/> om dat de superstitieuse Mensche, voor God<lb/> schrickt; maer de waere Godsdienstige,<lb/> vreest God met eerbiedigheyd, als sijnen<lb/> Vader, niet als een Vyand. Waer van Budaeus<lb/> in sijne Pandecten, door 't aensien van Varro<lb/> een seer schoon onderscheyt maeckt, soo dat<lb/> de superstitieuse menschen door dese schrick<lb/> diese hebben van de Godlijcke macht, mee-<lb/> nen datse oprecht Godvreesende zijn, bran-<lb/> dende in de goede Religie: Maer zy bedrie-<lb/> gen haer selve: overmits zy gantsch kout<lb/> en bevroren zijn in den Godsdienst, ver-<lb/> strickt door de kille vreese, diese hebben:<lb/> want het is niet genoegh datmen God door<lb/> schrick bid, maer men moet hem te gelijck<lb/> vreesen en beminnen, en met eenen vierigen<lb/> yver eeren en ontsien. De tyrannen en over-<lb/> daedige Menschen worden gevreest, doch<lb/> daerom worden zy niet bemint, maer ge-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac063"/> haet, en over al doet men haer eere uyt<lb/> vreese, niet datmen haer dieselve doet uyt<lb/> goeder herten, want men draeght tot diesel-<lb/> ve geen Liefde: Maer God moetmen vree-<lb/> sen, doch met liefde, want wy moeten God<lb/> nae het voornaemste gebod lief hebben, met<lb/> een brandende Liefde boven alle dingen.<lb/> Waer over de superstitieuse menschen, God<lb/> niet beminnen, maer vreesen, alhoewelse<lb/> door die vreese vas en, en in de gebeden be-<lb/> sigh zijn, met andere Godsdienstige werc-<lb/> ken: doch daerom zijnse niet vierigh in de<lb/> Religie, alhoewel zy 't van buyten schijnen,<lb/> maer zijn veel eer uytgedooft en dood, we-<lb/> sende berooft van de brandende liefde tot<lb/> God, tegens diewelcke zy dickwils kerck-<lb/> roof begaen, gebruyckende de heylige en<lb/> welgeseyde dingen in een Godloos en ver-<lb/> vloeckt misbruyck, passende die op hunne<lb/> bygeloovige inbeeldingen, om te vlieden<lb/> 't geene zy vreesen, en om te verkrijgen<lb/> 't geene zy hopen, tot voordeel en gemack<lb/> van dit sterflijck leven. Waer over Tiraquellus<lb/> met groote reden seyt, datse de Hipocrisie of<lb/> Geveynstheyt gelijck is: en Budaeus beweert,<lb/> datse oock voor Ketterye wort gehouden.<lb/> Plutarchus seyt in sijn verhael vande supersti-<lb/> tie, dat het nootwendigh volght, dat de By-<lb/> geloovige den Goden haet en vreest &amp;c. 't is<lb/> oock geen wonder, dat hy dien vreest, aen-<lb/> bid en eert, en by haere templen sit. Want<lb/> wy sien oock datmen den Tyrannen eert en<lb/> groet, en dat dieselve goude eerbeelden<lb/> werden opgerecht, en dat van die, die hun<lb/> heimlijck haeten en vervloecken. En hy be-<lb/> wijst in 't selve verhael, dat de Bygeloovige<lb/> zijn de Godlooste van alle, en dat de Byge-<lb/> loovigheyt is d'oorsprong van alle godloos-<lb/> heyt: sulx datse anders niet brandende kon-<lb/> nen zijn, van yver en van Godsdienst, alhoe-<lb/> welse vertoonen datse zijn ontsteken in den<lb/> dienst desselven, zijnde nochtans de Byge-<lb/> loovigheydt afgescheyden van den Gods<lb/> dienst, gelijck Augustinus dat selve in 't IV<lb/> boeck van sijne stad Godes en in 't VI boeck<lb/> in 't lange vertoont. Want de Religie on-<lb/> derhout den waeren Godsdienst, maer de<lb/> Bygeloovigheyt de valsche: gelijck Lactan-<lb/> tius verhaelt.<lb/> Wy hebben oock onder dieselve slincker<lb/> arm daer in zy de ontsteecken keersse hout,<lb/> een Haese gemaeckt, om dat de schijnbaere<lb/> yver der Religie, van de superstitieuse ge-<lb/> menght is mette schandelijcke vreese, die<lb/> hy in sijnen boesem verborgen hout, waer<lb/> van de Haese een beeldsel is, staende aen de<lb/> slincker syde by 't hart, om dat de supersti-<lb/> tieuse menschen, 't herte klopt, gelijck de<lb/> vertsaegde Haesen. Cornificius de Poeet plagh<lb/> de bloode soldaten, gehelmde Haesen te<lb/> noemen. En Suidas verhaelt, dat de Calabre-<lb/> sen van Reggio waeren als bloode Haesen.<lb/> Boven dat zijn oock de vertsaeghde luyden<lb/> superstitieux, want als zy eenen Haes over<lb/> den wegh sien loopen, soo houden zy 't selve<lb/> voor een quaed en ongeluckig voorteecken.<lb/> Zy hout in de rechter hand een circkel<lb/> met Sterren en Planeten, alwaer zy met be-<lb/> schroomtheit en vreese op siet. Lucretius seyt,<lb/> dat de Superstitie is een overtollige en yde-<lb/> le vreese van dingen die boven ons zijn, als<lb/> van Hemelsche en Godlijcke, gelijck Servius<lb/> verhaelt. Want dit is haer eygen, datse vreese<lb/> voor de Hemelsteyckenen hebben, doende<lb/> een saecke liever op Woensdagh en Don-<lb/> derdagh, als op Vrydagh en Saterdagh, stel-<lb/> lende d'eene dagh boven d'ander, en met<lb/> een verkeerde ordre soo schrijven zy dien<lb/> dagh de Planeet toe, dieder loopt. Welcke<lb/> doolinge heergekomen is door de Astrologie<lb/> of Sterreraedinge, en hier van spruyt de Su-<lb/> perstitie, gelijck C. Rhodoginus seyt: Dat dese<lb/> vertsaeghde Bygeloovige, de ydele Supersti-<lb/> tie doch laeten vaeren, en de ydele vreese<lb/> der Sterren en Planeten: want zy konnen<lb/> noch goed noch quaed doen, maer sullen<lb/> liever geloove geven aen den Vaeder der<lb/> Waerheyd, als aen de Astrologen, diewelcke<lb/> kinderen des leugens zijn; waer over Iere-<lb/> mias haer vermaent in 't X cap. En wilt niet lee-<lb/> ren nae de wijse der Heydenen, en niet vreesen voor de<lb/> teyckenen des Hemels &amp;c. en laeger seyt hy, want<lb/> zy konnen noch helpen noch schaeden. en dieshalven<lb/> seyt S. Gregorius, de Mensch is niet om der Sterren<lb/> wille, maer de Sterren zijn om des Menschen wille ge-<lb/> maeckt.</p>

http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0082.htm

embstma_1450

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

Bygeloovigheyt

Superstitione

emblempictura

embstma_1450_emblem020

19

SUPERSTITIONE

Superstitione: an old woman with a bat on her head, a hare under her arm, holding a candle in one hand and a disk with stars and planets in the other

embstma_1450.dmp

Bijgelovigheid

embstma_1450_fac060

emblem pictura

13G0:5(+113)

24C

24D1

25F26(HARE)

25F32(CROW)

25F34

31D17

41B31(+1)

41D26612(+0)

49D36

49L64

86(SUPERSTITIONE)

embstma_1450_emblem018

embstma_1450_pic060.jpg

embstma_1450_emblem019