<p>Een schoone jonge lachende Vrouwe met<lb/> een braef verciersel en blonde hoofd-<lb/> hayren met een goude kroone en een Sonne<lb/> op 't hoofd, en een luchtigh gouden kleed,<lb/> met een opper-rock, die met purper geboort<lb/> is, alwaer drie silvere wassende Maenen op<lb/> staen: Zy sal nae de rechter hand gekeert,<lb/> sich wat buygen, mette armen open, en sal<lb/> in de rechter een tack van een Pijnappel<lb/> houden, schijnende ofse in een goude Zee-<lb/> tel wierde opgelicht, ter syden staet een<lb/> Elephant.<lb/> De Goedertierentheyt is niet anders, voor<lb/> soo veele men uyt de leeringe van Aristote-<lb/> les kan bemercken, als een natuyrlijcke ge-<lb/> negentheyt van een doorluchtigh persoon,<lb/> <pb n="embstma_1450_fac180"/><lb/> om teyckenen te vertoonen, dat hy de eere<lb/> groot acht, die hem van slechter persoonen,<lb/> als hy is, wort aengedaen. En dit is een ey-<lb/> gen deughd van groote Mannen voor soo<lb/> veel zy grootmoedigh zijn. En de groot-<lb/> moedigheyt wil niet anders uytdrucken als<lb/> een Man die in glans en cieraet van een vol-<lb/> maeckte deughd uytblinckt. En gelijck het<lb/> swaer is, grootmoedigh te zijn, om datmen<lb/> alle goede hoedaenigheden daer toe van<lb/> noode heeft, alsoo eedel is 't oock goeder-<lb/> tieren te zijn. De genegentheden van een<lb/> grootmoedigh Man zijn vierderleye, welcke<lb/> genegentheden wy die dingen moeten noe-<lb/> men, die geen verkiesinge hebben: Als Wel-<lb/> dadigheyt, Heerlijckheyt, Sachtmoedigheyt<lb/> en Goedertierentheyt; waer toe alle andere<lb/> moeten werden gebracht. Want een groot-<lb/> moedigh Man acht sich selve niet hoogh,<lb/> noch hy veracht niet, als eene die noch vreest<lb/> noch hoopt: Voor soo veele hy niet veracht,<lb/> is hy goeddaedigh, voor soo veele hy sich<lb/> kleyn acht, is hy heerlijck, voor soo veele hy<lb/> niet vreest, is hy sachtsinnigh, voor soo veele<lb/> hy niet hoopt, is hy goedertieren. En om dat<lb/> de Goedertierentheyt haer ooghwit sonder<lb/> middel uyt haer self heeft op de eere en om<lb/> te eeren, soo kan men seggen, dat de Goe-<lb/> dertierentheyt de alderwaerdste hertztocht<lb/> is, die in een grootmoedigh Vorst kan ko-<lb/> men. En dit is nae de leeringe van Aristoteles<lb/> in 't II boex XX cap. daer hy seyt, dat hoogheyt<lb/> in een Man niet anders is als een seeckere aengenaeme en<lb/> eedele staetigheyt. En hier door ontdeckt sich<lb/> dese deugd sonderlinge in de doorluchtigste<lb/> Vrouwe Magdalena Strozzi, die gehoulijckt is<lb/> aen 't heerlijcke Huys van den Marckgraef<lb/> Salviati, die my oock bewogen heeft in dese<lb/> besondere beeldnisse, daer van gewagh te<lb/> maken, die onder veele uytblinckentheden,<lb/> die haer 't Vaderland geluckigh maeckt, het<lb/> doorluchte Huys van hare voortteelders, die<lb/> seer deughdigh geweest zijn, oock in dese<lb/> goedertierentheyt uytmunt, datse de eerbie-<lb/> digheyt van slechter persoonen met een vro-<lb/> lijck gemoed aenneemt: en datse door hare<lb/> Goedertierentheyt meer uytrecht, als andere<lb/> met haere grootsheyt: derhalven maghmen<lb/> van haer wel schrijven, 't geene Claudianus<lb/> schrijft over 't Burgemeesterschap Manlii:<lb/> Hy drijft met rust sijn heerschappy,<lb/> Daer dwingeland leyt in de ly.<lb/> De drie Maenen, die rontom den boord<lb/> van den Opper-rock staen, vertoonen het<lb/> waepen van het doorluchtigh Huys van de<lb/> Strozzi, waer op sonderlinge het beeld van<lb/> de Goedertierentheyt past: Want gelijck<lb/> het licht van de Maene, niet anders is als<lb/> het selve licht van de Sonne, alsoo heeft<lb/> oock de Goedertierentheydt geen ander<lb/> licht, als het selve van de grootmoedig-<lb/> heyt, zijnde de Sonne van de Deughd, ge-<lb/> lijck wy hebben vertoont: en daerom wort<lb/> de beeldnisse van de Sonne op 't hoofd van<lb/> dese beeldnisse gesien, te weeten in de op-<lb/> perste plaetse en in de eedelste zeetel van 't<lb/> verstand, waer van daen de verstandelijcke<lb/> krachten en de sinlijcke of bevindelijcke Or-<lb/> gelen worden getrocken, en waer in de zee-<lb/> delijcke sich grondvesten.<lb/> Het getal van drie Maenen, bediet de<lb/> Volmaecktheydt van dese uytsteeckende<lb/> Deughd: Want het getal van dryen, be-<lb/> diet altijd volmaecktheyt, gelijck Aristoteles<lb/> 't selve verhaelt, en is het eerste oneffen ge-<lb/> tal, en het begin van de ongelijckheydt,<lb/> waer mede de Heydenen seyden, dat God<lb/> was te versoenen, gelijck Virgilius seyt, Numero<lb/> <pb n="embstma_1450_fac181"/> <foreign lang="la">Deus impare gaudet</foreign>, dat is, de Goden verheugen sich<lb/> in oneffen getal.<lb/> En de Pythagoristen seyden, dat het drie<lb/> mael drie, waer in het twee begrepen is,<lb/> was van ongelooflijcker macht. Waer mede<lb/> Plato oock overeen stemt, seggende dat de<lb/> ziele van het getal van drie, drie mael ver-<lb/> dubbelt, haere oorsprongh hadde: en oock<lb/> self de Maene, wort van de Poëten drie-<lb/> vormigh genoemt, gelijck men by Ausonium<lb/> in sijn boexken Griphus kan lesen, waerom hy<lb/> van dit drie-tal verhael doet. Ick sal niet<lb/> naelaeten te seggen dat dese Maenen nae de<lb/> rechter hand zijn gekeert, dat is ten Oosten,<lb/> 't welck een teycken is, dat de Maene aen 't<lb/> wassen is, volgende de Sonne: alsoo wast<lb/> mede het doorluchtigh Huys van Strozzi,<lb/> volgende den glans van de grootmoedig-<lb/> heyt, in de eere gestaedigh aen. Als mede in<lb/> den glans van den goeden naeme, door die-<lb/> selve Goedertierentheydt. En de Maene<lb/> wort oock Lucina van de Oude geheeten,<lb/> om datse het licht brenght aen de nieuwge-<lb/> booren kinderkens, en dat zy als Vroetwijf,<lb/> dieselve voor den dagh brenght, wesende<lb/> goedertieren, en een vochte Planeet, ko-<lb/> mende den Vroukens, door haer instortin-<lb/> ge, in 't baeren te hulpe, gelijck Horatius seyt.<lb/> En van de Maene kan men seggen datse<lb/> goedertieren is, want zy licht in de duyster-<lb/> heyt van de nacht, zy verseeckert en moe-<lb/> dight den armen wandelaers, en den Har-<lb/> derkens op de wacht van haere kudde: En<lb/> daerom is zy van den Ouden een geleytster<lb/> en helpster genaemt. En de Egyptenaers<lb/> beelden haer, Hierogliphischer wyse, in,<lb/> dat dese twee Planeten, als Sonne en Maene,<lb/> waeren de Elementen of beginselen van alle<lb/> dingen, als die door haere eygene kracht<lb/> baerden, onderhielden, en alle benedenste<lb/> dingen geduyrigh maeckten: Boven dat,<lb/> dat oock onse leven door haere bestieringe<lb/> wierde beleyt, en door de vochtigheyt des<lb/> eenen, en de warmte des anderen, onder-<lb/> houden.<lb/> Ieughdigh, vrolijck, lachende, luchtigh<lb/> en beleeft isse gemaelt, om datter geen<lb/> dingh aengenaemer noch lieflijcker is, als<lb/> de Goedertierentheyt. Waer over Terentius<lb/> seght, Ick hebt metter daet bevonden, datter niet be-<lb/> ters voor den Mensche is als goedertierentheyt. Daer-<lb/> om is zy oock heerlijck gekleedt en met<lb/> goud gekroont, als die soodanige heerschap-<lb/> pye, gelijck de Godertierentheyt is, wel past:<lb/> en het neygen van de voeten, en 't buygen<lb/> van 't hoofd, als mede de open armen, zijn<lb/> in den Princen teyckens van grooter Goe-<lb/> dertierentheyt, verre afgescheyden van de<lb/> grootsheyt des gemoeds en der straffigheyt.<lb/> De tack met Pijnappels houtse, om dat<lb/> dese boom een beeld is van de goedaerdig-<lb/> heyt, want alhoewel dese boom hoogh is<lb/> en een breede schadu maeckt, soo isse noch-<lb/> tans geene plante, die daer onder staet,<lb/> schaedelijck, maer yder tiert en bloeyter<lb/> vrolijck. Want zy is tegen een yder goe-<lb/> dertieren, gelijck de Philosooph Theophrastus<lb/> verhaelt lib. 3, c. 15, van de Planten, daer hy<lb/> seyt, Men hout dat de Pijnboom daerom tegen een yder<lb/> goedaerdigh is, om datse een slechte wortel heeft en hoogh<lb/> is. Daer wort Myrthe en Laurier onder gesaeyt, en<lb/> watter onder staet wort van haer Wortel niet belet, dat<lb/> de kruyden sich niet vrylijck souden vermeerderen. Waer<lb/> by men kan verstaen, dat de Wortel even wel meer hin-<lb/> derlijck is als de schadu: Want alsoo de Pijnboom een<lb/> breede schadu maeckt, en de Wortels hier en daer hoo-<lb/> ger uytsteecken, soo weygertse nochtans niet, naer haere<lb/> maete, andere in haer geselschap aen te nemen. Waer<lb/> uyt is aen te mercken, dat de eedle Pijn-<lb/> boom, met een hooge slechte wortel, seer<lb/> goedertieren onder haere schadu, de slechte<lb/> kruyden en planten ontfanght, gelijck oock<lb/> de andere boomen van een hooge wortel<lb/> doen, die oock niet weygeren mindere plan-<lb/> ten in haer geselschap te hebben: 't welck<lb/> ons tot een beeld sal verstrecken, dat een<lb/> eedel Persoon van een hooge wortel, dat is<lb/> van hooger stam en afkomst, onder de scha-<lb/> du van sijne bescherminge moet aennemen,<lb/> oock andere, die minder van staet zijn, en<lb/> dat met alle Goedertierentheyt, en dat hy<lb/> haer eenig deel geve, soo in sijne vriendschap<lb/> als geselschap: En dat doen geen verachte<lb/> persoonen, die uyten dreck zijn opgeklom-<lb/> men, alhoewel die door de fortuyne zijn<lb/> verheven: Maer dese blijven, in 't gemeen,<lb/> plomperts, en als dobbelde en geen eenvou-<lb/> dige Menschen, gebruyckende veel liever,<lb/> tegen andere Menschen, haere quaedaerdig-<lb/> heyt als Goedertierentheyt.<lb/> De Elephant, een eedel Dier en grooter<lb/> als eenigh ander, sullen wy stellen voor de<lb/> Goedertierentheydt van Princen en groo-<lb/> te Heeren; van wiens Goedertierentheyt<lb/> <pb n="embstma_1450_fac182"/> Aristoteles getuyght, dat de Oliphant boven<lb/> alle andere Dieren het sachtmoedighste en<lb/> goedighste is. B. Anglicus seght, dat de Oli-<lb/> phanten uyter natuyren goedertieren zijn,<lb/> om datse geen galle hebben. Maer wy seg-<lb/> gen dat de Elephant daerom niet goeder-<lb/> tieren is, om dat hy geen galle heeft, aenge-<lb/> sien de Cameel oock geene heeft, nochtans<lb/> heeft dieselve sulcke eedele goedertierent-<lb/> heyd niet als de Elephanten. Want de Na-<lb/> tuyre heeft dieselve met een seecker licht<lb/> van een wijs verstand en sinnen begaeft, die<lb/> bynae Menschlijck zijn. Dit Dier sal nimmer-<lb/> meer, iemant die in de Woestijne, van den wegh is afge-<lb/> dwaelt, verschricken, met sijn vreeslijck gesicht, maer<lb/> keert sich seer aerdigh wat van verre van den wegh af,<lb/> en om den Wandelaer moet te geven, bewijst hy dien alle<lb/> beleeftheyt en sachtmoedigheyt, en gaet hem al soetjens op<lb/> den wegh voor, hem dienselven wijsende: gelijck<lb/> Barth. Anglicus en Plinius verhaelen. 't Welck<lb/> voorwaer in der waerheyt een goedertiere-<lb/> ne en vreemde daed, in een Dier is, 't welck<lb/> macht hebbende om te beschaedigen, noch-<lb/> tans niet wil, maer veel liever wil helpen en<lb/> vorderlijck zijn. Van deses Diers eedele en<lb/> vriendelijcke aert, mogen haer mede dese<lb/> Heeren toepassen, diewelcke gedreven zijn-<lb/> de, door haere ingeborene vriendlijcke Na-<lb/> tuyre, haere Onderdaenen en Dienaers be-<lb/> schermen, en haer geleyden in den wegh<lb/> van 't gelucksaligh genoegen, haer te hulpe<lb/> komende in haere uyterste behoeftigheden.<lb/> Want een eerbaer Prins heeft dit ooghwit, dat hy sijne<lb/> onderdaenen geluckigh maecke, seyde Antipater. En<lb/> boven dat, sullen de eerbaere en goedaerdi-<lb/> ge Princen en Heeren om te meer gevreest<lb/> en geeert te wesen, haer voegen om een<lb/> yder te hooren spreecken, en de minste ge-<lb/> hoor te geven: 't welck oock de dapperste<lb/> Princen hebben gedaen, naelaetende van<lb/> haer, een goed lof aen den naekomelingen.<lb/> Alexander Severus was strengh van Naeme,<lb/> doch vriendlijck van aert, en dat tegens die<lb/> geene die 't niet dorsten wagen om iets van<lb/> hem te begeeren: En roepende dieselve tot<lb/> hem, seyde haer, Waerom begeerdy niet? Meendy<lb/> mogelijck dat ick u schuldenaer blijve? eyscht doch, op<lb/> dat ghy over my niet hebt te klagen. Want Alexander<lb/> verstont, dat een Prins gehouden was goe-<lb/> dertieren gehoor te geven, en onderstand te<lb/> doen aen geringe en mindere persoonen: en<lb/> daerom vertoonde hy sich vriendlijck, vrae-<lb/> gende watse begeerden, ten eynde hy haer<lb/> niet soude schuldigh blijven. En om dat dese<lb/> Keyser een Heyden was, soo worden hier<lb/> door beschaemt die harthoofdige en stuyrse<lb/> Heeren, die haere Onderdaenen gehoor<lb/> weygeren, en soo haest zy dieselve maer<lb/> eerst aenspreecken, soo verjaegen zy diesel-<lb/> ve, en dat tot smaet van haere persoo-<lb/> nen, van haer wegh, en verschricken die<lb/> door haere strenge en bittere gebeerden.<lb/> Laet ons een voorbeeld nemen van Titus de<lb/> Soone van Vespasianus, diewelcke sich altijd<lb/> vriendlijck tegens 't Volck heeft vertoont,<lb/> alsoo dat hy oock door dese goedaerdig-<lb/> heyt genaemt wierde De Liefde en de geneughte<lb/> van het Menschlijck geslachte. Noyt liet hy iemant<lb/> ongetroost van hem gaen: Waer over hy<lb/> oock van sijne besondere Vrienden aenge-<lb/> sproken wierde van dat hy meer beloofde<lb/> als hy koste houden: daer op hy antwoor-<lb/> de, dat het niet betaemde, dat iemant, als hy den Prince<lb/> hadde gesproken, daer van treurig behoorde wegh te gaen.<lb/> Suetonius voeghter noch by, dat hy in alle<lb/> voorvallen het Volck met soodanige vriend-<lb/> lijckheyt en aengenaemheyt bejegende, dat<lb/> hy oock de feesten van de Swaerdvechters,<lb/> niet nae zijn, maer nae der omstanders goet-<lb/> duncken toestelde. En nimmermeer wey-<lb/> gerde hy iets aen die geene, die 't van hem<lb/> versochten: haer daer by vraegende, of zy<lb/> oock meer begeerden? En sittende aen 't<lb/> avondmael, schoot hem eens in 't gedachte,<lb/> van dat hy dien dagh sijn gewoonlijcke<lb/> Goedertierentheyt niet hadde gebruyckt,<lb/> soo borst hy uyt met dese gedenckwaerdige<lb/> spreucke: Vrienden! desen dagh hebben wy verloo-<lb/> ren. Achtende dat dit des Princen schuldige<lb/> plicht was sich dagelijx in de Goedertierent-<lb/> heyt te oeffenen. Niet min goedaerdigh is<lb/> geweest de Keyser Marcus Aurelius, waer van<lb/> Herodianus schrijft, dat hy aen ygelijck, die<lb/> wilde, en hem tegen quam, vriendelijck de<lb/> hand gaf, en wilde oock niet lijden, dat sijn<lb/> lijfwacht, iemand soude verhinderen, by<lb/> hem te komen. Dit zijn Princen, die in haer<lb/> leven bemint, en nae haer dood geroemt<lb/> worden, die de Volckeren, door haere Goe-<lb/> dertierentheyt, tot willige slaven maecken.<lb/> En voorwaer soo een Heer alleen, vier da-<lb/> gen soude mogen regeeren, soo behoorde<lb/> hy hem een gedachtenisse van sijne goeder-<lb/> tierentheyt nae te laeten, want sijn heer-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac183"/> schappye sal ras vergaen, maer sijne deughd<lb/> sal eeuwigh geduyren: Een waerdige<lb/> spreucke voorwaer, van dien grootmoedi-<lb/> gen Prince, Philippus van Macedonien, Vaeder<lb/> van Alexander de Groote, daer hy seyt: Ick<lb/> wil veel liever lange tijd goedertieren, als een korte tijd,<lb/> Heere genaemt werden. Waer uyt aengemerckt<lb/> kan werden de beleefde ziele van dese on-<lb/> verwinnelijcke en goedaerdige Princen, als<lb/> mede de eedele Natuyre van den Oliphant,<lb/> het grootste Dier van allen, dat met sulcke<lb/> Goedertierentheyt is begaeft: Hier uyt be-<lb/> sluyt ick dan, hoe een Persoon eedelder en<lb/> grooter is, hoe dat hy beleefder en vriende-<lb/> lijcker behoort te wesen, en 't welck het al-<lb/> dermeeste is, behoort hy sich te voegen nae<lb/> de goedaerdige natuyre Godes, wiens ey-<lb/> genschap het is, Goedertieren te wesen:<lb/> Want daer niemant is, die sijne Goedertie-<lb/> rentheyt in 't uytdeelen, van sijne goederen,<lb/> gelijck hy dagelijx doet over alle sijne schep-<lb/> selen, meer in 't werck stelt: Also kan oock<lb/> een Heer of Prins voor soo veele de sterf-<lb/> lijcke aert belangt, de Goddelijcke Natuyre<lb/> in geenen deele naerder komen, als door<lb/> Goedertierentheyt. En 't is buyten twijfel,<lb/> of God bemint meerder eenen goedaerdi-<lb/> gen, als een hovaerdigen Heere, jae hy haet<lb/> den opgeblaesenen: gelijck Plutarchus klaer-<lb/> lijck, in sijnen onwetenden Prince, getuyght,<lb/> seggende, dat gelijck God in den Hemel ge-<lb/> stelt heeft de Sonne en de Maene, als teycke-<lb/> nen van sijnen glans, alsoo is oock het beeld<lb/> en het licht van een Prince in de Republi-<lb/> que, die een rechtvaerdigh en oprecht ge-<lb/> moed draeght, en geen blixem of drietand,<lb/> gelijck eenige plachten te doen, om alsoo<lb/> vreeslijcker en hooger te schijnen, als zy<lb/> zijn. Dese mishaegen God, die zijn donder,<lb/> blixem en straelen willen nae aepen. Maer<lb/> daer en tegen behaegen dese den Heere, die<lb/> sijne deughd nae volgen, en haer soecken,<lb/> hem gelijck te stellen in de eerbaerheyt, zee-<lb/> digheyt en Goedertierentheyt: en haer meer<lb/> en meer verhoogende, maeckt hy haer deel-<lb/> achtigh, van sijne billijckheyt, gerechtigheyt,<lb/> waerheyt, sachtmoedigheyt en Goedertie-<lb/> rentheyt: door welcke Deughden, zy dan,<lb/> als de Sonne en Maene sullen uytblincken, niet<lb/> soo seer by de Menschen, als by God, die-<lb/> welcke een Vaeder is van alle Goedertie-<lb/> rentheyt.<lb/> </p>

http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0337.htm

embstma_1450

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

Goedertierentheyt, Goedaerdigheyt

Benignità

emblempictura

embstma_1450_emblem069

68

BENIGNITA

Benignità: a young woman with a pine-branch, a golden seat, and an elephant

embstma_1450.dmp

Goedertierenheid, Goedaardigheid

embstma_1450_fac179

emblem pictura

24A6

24B3

25F25(ELEPHANT)

25G3(PINE)(+22)

31AA2513

31D13

41A721

41D2339

44B191

57A77(+113)

86(BENIGNITA)

embstma_1450_emblem067

embstma_1450_pic180.jpg

embstma_1450_emblem068