<p>Een seer schoone Vrouwe verheven in de<lb/> lucht, wesende naeckt, doch met een<lb/> witte en sijne sluyer bedeckt, diewelcke op<lb/> de kruyn van 't hoofd sal houden een brand<lb/> ende viervlamme, hebbende 't voorhoofd<lb/> met een gouden Hoep, die met kostele<lb/> steenen en paerlen beset is, omwonden.<lb/> Zy sal in den arm houden de beeldenisse<lb/> van de Natuyre, die welcke zy, als een<lb/> jongh kindeken, uyt haere borsten te suy<lb/> gen geeft, wijsende mette voorste vinger<lb/> van de rechter hand, op een seer schoone<lb/> <pb n="embstma_1450_fac218"/> Landouwe, daer op zy staet, wesende be<lb/> maelt met Steden, Bergen, Vlackten, Wae<lb/> teren, Planten, Boomen, met Vogelen in de<lb/> locht en andere aerdsche dingen.<lb/> Idea ofte eerste voorwerp, nae D. Thomas<lb/> seyt, is een voorbeeldend patroon in den sin<lb/> of begrijp des konstenaers, door wiens mid<lb/> del de dingen worden gemaeckt en bekent:<lb/> Want soo de konstenaer, aleer hy de han<lb/> den aen 't werck slaet, niet te vooren, 't selve<lb/> door de inbeeldinge, als een geestigh model<lb/> of ontwerp van sijn voorgenomen werck,<lb/> hadde versiert, hy soude tot sijn opset niet<lb/> geraecken, jae soude sich te vergeefs, met<lb/> veel moeylijcke besigheden belaeden, om<lb/> in 't werck te stellen, 't geene hy soude wil<lb/> len uytbeelden. Maer Plato verstaet, door<lb/> dese naem Idaea, een weesen in 't Godlijck<lb/> gemoed, afgescheiden van alle stoffe, 't welck<lb/> de gedaente geeft aen alle dingen, die ge<lb/> schaepen of noch te scheppen zijn, en die is<lb/> d'oorsaecke dat alle geschapene dingen haer<lb/> weesen hebben, gelijck Plutarchus verhaelt.<lb/> Van dese dan spreeckende in sijnen Timaeo,<lb/> seyt hy, dat het is een dingh, dat altoos het<lb/> selfde blijft, sonder begin en sonder eynde,<lb/> en dat niets van andere ontfanght, noch sich<lb/> oock niet wijder uytstreckt, noch van ie<lb/> mants sin kan worden begrepen. Maer om<lb/> den sin van Plato beter te verklaeren, moet<lb/> men dit weeten, dat hy seyt, dat drie dingen<lb/> te saemen eeuwigh zijn, te weten, het Goe<lb/> de, de Sin en de Ziele van de Werreld. Door<lb/> het Goede, verstaet hy God, Werckmeester<lb/> van alles, die hy, in 't boeck Parmenides, ver<lb/> klaert te wesen enckel en onbeweeghlijck,<lb/> en dat boven 't verstand en de Natuyre van<lb/> alle dingen. Van dit Goede, als van een Va<lb/> der, komt voort de Sin als een helder licht,<lb/> van het ingeboren licht der Sonne. Van de<lb/> Sin komt wijders vloeyen, de ziele der<lb/> Werlt, gelijck een glans van 't licht, diewel<lb/> cke sich over alle verspreyende, dieselve in 't<lb/> leven behout. In 't eerste dan als een Vader<lb/> van alles, bevint sich, eene enckele en onver<lb/> deelijcke Idea van Goedheyt. En uyt dese<lb/> Idea of ontwerp, als uyt een onmetelijcke en<lb/> onuytputtelijcke fonteyn, ontspringen on<lb/> telbaere verscheydentheden van eerste ge<lb/> daenten, niet anders als men door een slecht<lb/> straeltjen lichts, aen den Hemel, siet voor<lb/> komen verscheyden straelen, die onder een<lb/> ander verdeelt zijn. Dese Idaea versamelt in<lb/> sich den Goddelijcken Sin, diewelcke in sich<lb/> bevat oneyndelijcke Ideen van alle dingen,<lb/> soo wel van die daer geweest zijn;<lb/> noch zijn, en naemaels wesen sullen: Waer uyt voorts<lb/> vloeyen verscheyden gedaenten van Ideen<lb/> die in de ziele der Werlt ingegrift zijn, die<lb/> welcke daer nae veroorsaecken het begin<lb/> en eynde aller dingen, niet anders als de zie<lb/> le van ons lichaem de levendige kracht uyt<lb/> werpende, het werck, de sterckte en de natu<lb/> re van alle de deelen desselven, onderhoudt<lb/> en bestiert. En wort aldus de oorsprongh en<lb/> de bedieninge van alle dingen overgebracht<lb/> aen dat eenige begin 't welck is de Idaea in<lb/> den sin Gods: 't welck gestelt zijnde, worden<lb/> alle dingen vast gestelt, gelijck dieselve, wegh<lb/> genomen zijnde, moeten vergaen. Daerom<lb/> seyde Xenocrates, Idaea is een eeuwigh patroon<lb/> van de dingen die in of nae de Natuyre be<lb/> staen. Maer om dese beeldenisse uyt te leg<lb/> gen, soo moetse schoon gemaelt zijn als een<lb/> Voedster, voor soo veel daer wat schoons is<lb/> in dese lichaemlijcke Werreld. Boven dat,<lb/> soo noemtse Plato in 't boeck van 't gemeene<lb/> beste, seer schoon, seggende, maer dit, 't welck den<lb/> geenen de waerheyt, van die dingen die ver<lb/> staen worden, vertoont, en de verstandige den wegh aenwijst om te ver<lb/> staen, seght dat dat selve een Idaea is van 't Goede, te<lb/> weten van Wetenschap en Waerheyt, waer uyt door 't<lb/> verstand, de oorsaecke wort gevat. Dewijl dan dese twee<lb/> dingen soo schoon zijn, te weten de Kennisse en de Waer<lb/> heyt, soo suldy recht oordeelen, soo ghy het Goede, te we<lb/> ten God self, anders en schoonder sult schatten, als dese<lb/> dingen. Sulx datmen niet kan ontkennen, dat<lb/> in de Idaea niet soude wesen, een uytnemende<lb/> schoonheyd: 't welck oock blijckt aen Por<lb/> phirius in sijne Philosophische Historie, ter<lb/> wijl hy besigh is van den Sin te spreken, soo<lb/> seyt hy, dat in dieselve zijn Ideen en selfstandigheden<lb/> aller dingen, die ten eersten schoon,<lb/> en door sich self schoon zijn, hebbende oock de gedaente van schoonheyd.<lb/> Zy wort gemaelt, in den locht opgeheven<lb/> te zijn: zijnde een wesen sonder stoffe, en<lb/> daerom is zy de veranderinge niet onder<lb/> worpen, wesende onafmetelijck van wesen,<lb/> en daerom niet verwart door de grootheyt,<lb/> zijnde haer wesen sonder eenige hoedanig<lb/> heyt, en derhalven heeftse oock geen begin<lb/> van tegenstrijdigheyt in sich.<lb/> Naeckt wortse geschildert, om datse vry<lb/> is van alle lichaemlijcke quellinge, en om<lb/> <pb n="embstma_1450_fac219"/><lb/> datse een seer enckele selfstandigheyt is, ge<lb/> lijck Marsil. Ficinus in den VII brief over de<lb/> Platonische Philosophie seyt. En hy leert<lb/> ondertusschen, dat de Idea van d'andere ver<lb/> re verschilt, en dat voornaemlijck in vier manieren. Want de<lb/> Idea is eene selfstandigheyt, diewelcke is Enckel, onbe<lb/> weeghlijck en niet vermenght met het tegenstrijdige.<lb/> De witte sluyer bediet de suyverheyt en<lb/> de oprechtigheyt van de Idea, als die onder<lb/> scheyden is van de lichaemlijcke en gevoe<lb/> lijcke, waer van de stoffen met veele gebre<lb/> ken zijn besoedelt, en duysent veranderin<lb/> gen onderworpen. Maer de Ideen zijn af<lb/> gescheyden van alle materiele of stoffige<lb/> vermengingen, hoedanigh die oock onder<lb/> sich zijn vereenight, als hebbende in sich<lb/> noch beweginge noch afmetinge, wesende<lb/> verre van alle lichaemlijcke grootheyt of<lb/> kleynheyt, oock soodanigh dat in haer een<lb/> oprechte eenvoudigheyt, en een eenvoudige<lb/> oprechtigheydt is, gelijck Thomas Iannin in 't<lb/> boeck van de voorsienigheyt seyt, Indiender<lb/> geene Idea was, soo souder niets oprechts, noch niet suy<lb/> vers in 't gebou des Werelts konnen wesen, want alle din<lb/> gen, met de stoffe vermenght, en begost, zijn manck en on<lb/> volmaeckt: en 't is swaer, gelijck Plato in sijne<lb/> Timaeus seyt, iet seeckers of vast daer van te beweeren.<lb/> Pythagoras, misschien op dese Eenvoudigheyt<lb/> 't oogh slaende, vergelijckte de Ideen, die in<lb/> den sin zijn, by de getallen, die alle aen de<lb/> Eenheyt hangen, 't welck het alderenckelste<lb/> is. Want gelijck door de getallen alles tot<lb/> sijn bepaelde ordre wordt gebracht, alsoo<lb/> wordt oock door de mededeelinge van de<lb/> Idea, alle dingh gelijck gemaeckt, en tot haer<lb/> aert, ordre, schoonheyt en eenigheyt ge<lb/> bracht. Waer over dieselve Pythagoras, ons<lb/> dese bepaelinge bybrenght, die seer wel met<lb/> de werckinge van de Idea, overeen komt, als<lb/> hy seyt, Idea is een uytbreydinge, of handelinge van<lb/> saeylijcke, dat is, verbreydende reedenen, die in de eenheyd<lb/> regeeren. Maer om wat naerder tot onse ver<lb/> klaeringe te geraecken, soo bediet het Vier<lb/> datse op haer hoofd heeft, het eerste van de<lb/> bovengenoemde dingen, diewelcke eeuwigh<lb/> zijn, nae de meeninge van Plato: en dit was<lb/> het Goede, waer door hy verstont God den<lb/> Schepper van alles, gelijck boven geseyt is,<lb/> en van wien alle Ideen heerkomen. Gelijck<lb/> dan oock Iustinus de Martelaer en Philo<lb/> sooph in de vermaeninge totte Heydenen<lb/> geseyt heeft, dat Plato verstont dat God een<lb/> selfstandigheydt van Vier was. Mogelijck<lb/> daerom, om dat het Vier onder alle Ele<lb/> menten en onder de benedenste wercklijcke<lb/> dingen het alderwercklijckste is, alle dingen<lb/> verteerende, en selve onverrottelijck blij<lb/> vende, onder alles wat hier beneden is, ge<lb/> lijck Aristoteles verhaelt. Alsoo is God oock<lb/> alleen Almachtigh, sulx dat hem niet kan<lb/> tegenstaen, maer alle dingen hebben van hem<lb/> haer wesen. Coelius Aurelianus, verhaelt, dat de<lb/> Persianen en andere Volcken, het Vier voor<lb/> haeren God hielden, gelijck oock veele Phi<lb/> losophen gedaen hebben, onder de welcke<lb/> zijn Hippasus Metapontinus en Heraclius Ephesius,<lb/> gelijck Clemens Alexandrinus verhaelt. En eeni<lb/> ge Stoici hebben geseyt dat de Natuyre Go<lb/> des Vierigh was: gelijck Ioan. Damascen. van<lb/> de Ketteren verhaelt. Maer laet de Heyde<lb/> nen vaeren: In de H. Schriftuere wort God<lb/> dickwijls onder den naeme van 't Vier ver<lb/> staen. Waer over in 't boeck Deuteron. in 't IV<lb/> Cap. van den Vader geseyt wort, uwe Heere<lb/> is een verteerend Vier. En S. Paulus tot den He<lb/> breen aen 't eynde van 't XII Capittel spre<lb/> kende van den Soone, seyt, u Woort is te seer vie<lb/> righ. En aen 't 2 Capit. van de Handelingen<lb/> der Apostelen, van de derde Persoon spre<lb/> kende, seyt, en daer verscheenen op henlieden ge<lb/> deelde tongen als van Vier, en zijn vervult gevvor<lb/> den met den Heyligen Geest. Daerom is 't geen<lb/> wonder, gelijck Ioan. Damascenus verhaelt, dat<lb/> het Vier in de Templen bewaert wierde, op<lb/> dat het een teycken soude wesen van de<lb/> Godlijcke Natuyre: en 't waer een hals<lb/> straffe wanneer de Priesters het Vier in de<lb/> Tempelen lieten uytgaen: en zy hieldent<lb/> daer voor, als of de Godheyd uyt die plaetse<lb/> gedreven en uytgebluscht waere. En ten<lb/> dien aensien, worden daer eenige reedenen<lb/> by gevoeght: de eerste is, dat het Vier is de<lb/> oorsprongh van de warmte, waer door alle<lb/> geschaepene dingen haer kracht en leven<lb/> hebben. En daerom seyt Varro, dat ignis het<lb/> Vier, komt van gignendo, dat is, van baeren,<lb/> overmits daer door alle dingen voortkomen<lb/> en bestiert worden.<lb/> De goude hoep die zy om 't hoofd heeft,<lb/> met eedel steenen en daer by een seer groote<lb/> glans, bediet de volmaecktheyt van 't ge<lb/> moed, wesende het aldervolmaecktste dat<lb/> men vind, om dat daer in alle de voorbeel<lb/> den zijn van de dingen, als mede de gedaen-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac220"/><lb/> ten, soo wel die natuerlijck als konstigh zijn,<lb/> en die meer in den wercker bloeyen en uyt<lb/> blincken, alsse wel in 't werck of in het<lb/> wercktuygh doen: Alsoo zijn oock de for<lb/> men en gedaenten van het AL of Geheel,<lb/> veel volmaeckter en krachtiger in den<lb/> Werckmeester desselven, als in de beson<lb/> dere oorsaecken of in de stoffe; gelijck Tho<lb/> mas Iannin van de Voorsienigheyt seyt: Soo wy<lb/> door Godes toelaetinge, of vlijtige overpeinsinge, totte<lb/> verstandelijcke VVerrelt sullen opvvaerts klimmen:<lb/> vvaer in het heerlijckste licht van de Ideen seer hel<lb/> blinckt, en het vvaere VVesen der dingen vvort begre<lb/> pen, vvy sullen buyten tvvijfel, dese dingen die ons in<lb/> de sinnen vallen verdicht en valsch houden; en ons<lb/> sal dit leven verdrieten, in 't vvelcke vvy al te licht<lb/> gelovigh geweest zijnde, door de sinnen, van de val<lb/> sche inbeeldingen der dingen, sullen bedrogen vvorden,<lb/> jae vvy sullen naulijx de teedere glans desselven lichts<lb/> konnen aenschouvven, 't vvelck in de verstandelijcke<lb/> VVerrelt soo klaerlijck licht, alsoo dat oock haer licht<lb/> sich seer vvijd uytbreyt, en tot alle dingen behoort.<lb/> En dit geschiet om dat dit licht seer nae by<lb/> God is, uyt wiens onuytputtelijcke fontey<lb/> ne, het ontallijcke lichten ontfangt. En daer<lb/> over seyt Plato: By den Koningh van alle dingen, is<lb/> alles. En hier by is aen te mercken, dat Plato<lb/> verstaet datter twee Werrelden zijn, eene<lb/> verstandelijcke en eene gevoelijcke, de eer<lb/> ste is de voorbeeldelijcke, de tweede is het<lb/> naemaecksel, die lichaemlijck en van stoffe is<lb/> gemaeckt. Maer boven dit sal ick om de<lb/> kortheyds wille by brengen, de verklaringe<lb/> van Philo. Over het gebouw des Werrelts,<lb/> seggende: Nae dien God door sijne Godheyt voor<lb/> sien hadde, dat geene naemaeckinge schoon koste vve<lb/> sen, sonder een schoon voorbeelt, en dat geen gevoeligh<lb/> dingh sonder eenige uytvlucht, koste voor goed gekent<lb/> vvorden, indien het niet met sijn voorbeelt (van de<lb/> verstandelijcke Idaea) over een quam: Nae dat hy<lb/> dan beslooten hadde dese sichtbaere VVerrelt te schep<lb/> pen, soo heeft hy eerst sijne verstandelijcke beeldenisse<lb/> gemaeckt, ten eynde hy nae het voorbeelt van de on<lb/> lichaemlijcke VVerrelt, die God gelijck vvas, de lic<lb/> chaemlijcke VVerrelt opmaeckte en volvoerde: die<lb/> vvelcke in sich soude begrijpen soo veele geslachten van<lb/> gevoelijckheden alsser verstandlijckheden in dieselve<lb/> souden gevonden worden. En nae eenige woorden<lb/> voeght hy daer by: Indien iemandt noch klaerder<lb/> redenen vvilde gebruycken, soo soude men seggen, dat<lb/> de verstandelijcke VVerreldt niet anders is als het<lb/> VVoort van de scheppende God: VVant eene verstan<lb/> delijcke Stad, is niet anders als de reeden van den<lb/> Bouvvmeester, dievvelcke by sich selve overleght hoe<lb/> hy de Stad bouvven sal, die by hem alreede in de sin<lb/> nen is begreepen.<lb/> Zy hout het beeld van de Natuyre in den<lb/> arm, 't welck zy den borst geeft te suygen,<lb/> om de Ziele des Werrelts uyt te drucken,<lb/> diewelcke de derde was onder de te gelijck<lb/> eeuwige oorsaecken, dieder hanght aen den<lb/> Godlijcken sin, gelijck de glans aen 't licht:<lb/> Waer van Fernelius in de verborgene oorsaec<lb/> ken der dingen in 't I boeck, aldus spreeckt:<lb/> Noch soude, te vveten dat Licht, soo 't by avontuyr<lb/> de kracht haerder instortinge soude te rugge trecken,<lb/> en het leven mocht ontbreken, alles vervallen en sterv<lb/> en, vvant dit is het leven Gods, dit is sijne vver<lb/> ckinge, de dingen nae de bevveginge van ygelijx na<lb/> tuyre vervvecken, en het leven een yder in te blaesen:<lb/> Hy besaeyt voorvvaer den Hemel met de saeden der<lb/> onsterflijckheyt, maer de aerde mette saden der ver<lb/> anderinge.<lb/> Derhalven is de Werreld, die alle dese<lb/> vier beginselen en Elementen van de Natuy<lb/> re, in sich begrijpt, een seecker lichaem, dat<lb/> in sich is vereenight, wiens deelen in sich<lb/> selve zijn verknoopt, door de hulpe van den<lb/> eenigen Geest en ziele des Werrelts. Waer<lb/> van Virgilius singht in 't VI boeck van Aeneas:<lb/> De Geest voed in sich d'aerd, den Hemel mette Meeren,<lb/> Den lichten kloot des Maens, de Sonne met de steeren:<lb/> De Geest dus heel verspreyt, beweeghden al dien romp,<lb/> En't groote lichaem sweefd' en mengd' sich met dien klomp.<lb/> En Cicero seyt in sijne Tusculaensche vrae<lb/> gen, dat alle dingen, door eenen Godlijcken en gestadi<lb/> gen Geest worden begrepen: En dese Geest ver<lb/> spreyt sich en doorsoeckt den geheelen AL,<lb/> op de maniere als een leven van de Werlt,<lb/> dat vergeselschapt is met een Hemelsche<lb/> warmte; waer aen, een voortteelende, voe<lb/> dende, vermeerderende en onderhoudende<lb/> selfstandigheyt, vast is: gelijck men die ter<lb/> stont siet in alle geschaepene dingen, instor<lb/> ten, als oock in alle Dieren die door den<lb/> melck leven, wassen en onderhouden wor<lb/> den, en daerom seyt de Poeet in de verhael<lb/> de plaetse:<lb/> Daer uyt heeft Mensch en Visch, de Vogels en de Dieren,<lb/> Haer oorsprongh en haer kracht, haer saeden en haer<lb/> vieren.<lb/> Doch daerom zijn de Metallen, steenen en<lb/> andere ruwe dingen daer van niet berooft:<lb/> want daer wort geen saecke, hoe veracht die<lb/> <pb n="embstma_1450_fac221"/> zy, gevonden, die van dese Geest niet wort<lb/> begonstight; want doordringende verspreyt<lb/> hy, verspreyende vervult hy, en vervullende<lb/> soo voed hy en bestiert alle dingen: En tot<lb/> desen einde, hebben wy dieselve gestelt, datse<lb/> melck geeft aen de Natuyre, als een beginsel<lb/> van alle beweginge, en van de ruste, en by<lb/> gevolgh van de voortteelinge, verdervinge,<lb/> vermeerderinge, verheffinge en plaetslijcke<lb/> veranderinge: begrijpende in sich alle de<lb/> natuyrlijcke dingen.<lb/> Het Land met de bovengeseyde dingen,<lb/> waer dese beeldnisse schijnt op te wijsen,<lb/> bediet, de benedenste gevoelijcke en van<lb/> stoffe te saemen gestelde Werreld, diewelcke<lb/> in alles en door alles van de Ideale, of van de<lb/> eerste gedaente, hangt. Maer om veele din<lb/> gen in weynig woorden te begrijpen, en van<lb/> alles een kort besluyt te maken: segh ick, dat<lb/> het Goede is een seer uytmuntent Wesen in<lb/> God. De Schoonheyt is een seeckere werc<lb/> kinge ofte eene straele, die alle dingen doo<lb/> rdringht. De eerste schoonheyt is in der En<lb/> gelen Sin. De tweede is in de ziele van dit<lb/> geheele AL. De derde is in de Natuyre. De<lb/> vierde is in de lichaemlijcke stoffe. En zy<lb/> pronckt de Ideaelsche Sin op, met ordre. De<lb/> ziele volmaecktse met een schoon gevolgh<lb/> van Ideen. En de stoffe verciertse mette for<lb/> men of gedaenten. En gelijck een enckele<lb/> Sonnestrael alle de vier Elementarische of<lb/> hoofdstoffige lichaemen kan verlichten, also<lb/> verlicht oock de eenige Godlijckestrale de<lb/> n Sin, de Ziele, de Natuyre, en de stoffe. Der<lb/> halven waer men in dese vier Elementen of<lb/> Beginselen, het licht siet, soo komt men te<lb/> sien op de straelen der Sonne, en hier door<lb/> soo keert men sich, om haer licht te sien. Al<lb/> so beschouwt men van gelijcken, in dese vier<lb/> dingen, den Sin, de Ziele, de Nature en 't lic<lb/> chaem, yder in haere overeenkominge: En<lb/> men bemint daer door, dien Goddelijcken<lb/> glans, en komt alsoo God te sien, te lieven en<lb/> tot hem te keeren, als zijnde Schepper van<lb/> alle dingen.</p>

http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0402.htm

embstma_1450

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

Eerste gedaente, voorbeeldelijck ontwerp

Idea

emblempictura

embstma_1450_emblem085

84

IDAEA

Idea: a young woman with flames on her head, suckling a child; she is pointing downwards

embstma_1450.dmp

Eerste gedaante, voorbeeldelijk ontwerp

embstma_1450_fac217

emblem pictura

20:31D111(+89)

21C

25I12

31AA221:41B121

31AA2223(+89)

31A25552

31D15

41D2339

41D92

42A31

52A41(+112)

86(IDEA)

embstma_1450_emblem083

embstma_1450_pic217.jpg

embstma_1450_emblem084