$ TEXT_EXPL_XML

Een jeughdige Vrouwe met een mager en uytgeteert aengesicht met swarte hoofd- hayren, houdende den mond open, al waer een vierige damp uytgaet, die als een vlam me Viers omcingelt is, wesende met vier Verwen gekleet: te weten van 't begin des hals totte gordriem toe moet het geel of cijtroenigh van verwe wesen, van den gord riem af totte navel, sal het wit zijn, en al 't overblijfsel van 't kleed sal root wesen, de soom of boord van 't kleed sal swart zijn, hebbende op 't hooft een ronde Maene, voor haere Voeten heeftse een Leeuw, die swaer moedigh en kranck by haer leyt. D'eene hand houtse voor de borst, aen de sijde van 't hert, en aen d'ander hand houtse een ysere boeye of keeten, met een letter rol, waer in dese woorden geschreven staen, Membra cuncta fatiscunt, dat is, alle mijne leeden zijn machteloos. De Febris of koortse wort in 't Griex Πυρ , 't welck Vier bediet, geheeten, en de Latinen nemen 't woord Febris van fervor, dat is van de hette, 't welck anders niet beteykent, als een groote opwellinge en overvloet van hette. Waer van Galenus in zijne grondstellingen seght. De koortse is een veranderinge van een ingebooren en gematighde hette, tot een vierige en brandige Natuyre, herkomende uyt te grooten overvloedt van hette en drooghte. En dieselve soude geschieden om vijf oorsaecken. De eerste spruyt uyt al te overtollige en te geweldige beweginge. De tweede is uyt de verrottinge van de vocht igheden. De derde is uyt de groote nae dringe van een ander brand. De vierde is door de inhoudinge der dampen van dingebo rene warmte. De vijfde is door de t'saemen -menginge van eenige dingen, 't zy dat het voedsel of medicijnen zijn. De koortse is van driederleye aert, nae de drie selfstan digheden van des Menschen lichaem. De eerste is de een-daeghsche koortse, geheten Ephimera, die uyte geesten van 's Menschen lic chaem haer oorsprongh heeft. De tweede is Putrida of verrottige, heerkomende uyte vochtigheden die meest verrot en bedorven zijn. De derde is Hectica, spruytende uyte vleessige en vaste deelen des lichaems, als Galenus 't selve in veele plaetsen uytleyt. Ieughdigh wortse geschildert, om dat de jeughd veel meer de koortse als ander Ouder is onderwaerigh, hebbende meer brands by haer: welcke brand, om de boven verhaelde reedenen, meer als gewoonlijck, lichtelijck komt aen te wassen, en uyt de se overvloed komt de koortse voor den dagh, gelijck de voorseyde Schrijver over Hippocratem seght, de Ionghe luyden zijn meest mette koortse gequelt, om datse van een heete en galachtige Na tuyre zijn. Gelijck Hippocrates en Fernelius mede verhaelen. Het magere en uytgeteerde aengesicht, vertoont ons de Febris Hectica of de uytteren de koortse, diewelcke eerst de vochtigheyt van de vleesachtighe deelen verteert, daer door 't lichaem moet worden onderhouden: en van daer dringhtse tot in 't vlees, en ver teert haer eygen voedsel, gelijck Fernelius seer wel aenwijst. Door 't oopen houden van den Mond wort verstaen de Noodwendigheyt van de aessemhaelinge, totte ververschinge van den ingesloten brand. De heete of levendige damp, die van haer uytgaet, behalven datse ons de daeghlijxe koortse bediet, gelijck geseyt is, is gegrond op de geesten des lichaems, diewelcke niet anders zijn, als het eedelste en aldersuiverste bloed, dat sich gemeenlijck in de arterien, diemen slagh-aderen of hart-aderen noemt, besluyt. Wort oock vertoont de uytwaese mingen van 't verrottige roet, die altijd van de verrottende vochtigheden voortkomen. Zy is als met een vlamme Viers omcin gelt, om de eygenschap van de koortse uyt te drucken, die sich op de maniere van 't vier sodanigh ontstelt, dat het schijnt, datter geen grooter brand kan wesen. De vier verwen van 't kleed, drucken de verrottige koortse uyt, die uyt vier vochtig heden of humeuren veroorsaeckt is: en daerom wort het geel by de Cholerique of galachtige vochtigheyt uytgebeeld, die oor saecke is van de derdendaegsche koortse: want soo de verrottinge komt inde groote aders, en nae by het herte, soobrenghtse een gestadige derdendaeghs koortse: en soose in de kleyne en uitgespreide aderkens komt, soo maecktse een ophoudende of verposen de koortse, en om dat dese vochtigheyd de aldersubtijlste en snelste is van allen, soo is oock het bovenkleed met dese verwe af gemaelt. De witte verwe, in haer tweede plaetse, beeld de Phlegmatique of slijmige vochtigheyt af, die welcke de daeghlijck sche koortse veroorsaeckt. Het meestendeel van 't kleed is rood 't welck het bloed be diet, wesende dat selve alsdan in meerder overvloed als d'andere vochtigheden, en dat maeckt een gestadige koortse Sinocha ge heeten, diewelcke of zy bespringht den Mensch heftelijck, gaende al soetjens en slij tende af totten eynde toe, of zy blijft in een derleye kracht totten eynde toe. De swarte boorde van 't kleed, bediet de Melancolische of swarte vochtigheyt, die door haere grovicheyt, als wesende de heffe van 't bloed, altijd sackt nae de benedenste deelen, en daer uit heeft de quartane of vier dedaeghsche koortse haeren oorsprongh. En om datter d'andere vochtigheden niet soo veele zijn, so ontsteeckt hier door de koort se altijd, op den vierden dagh. De Maene op 't hoofd, bediet, dat de beweginge van de koortse geheelijck aen de Maene hanght, want gelijck sich de Maene van seven tot se ven daegen beweeght, te weeten van de Nieuwe Maene af, tot het eerste quartier, alsoo vervolghtse voort, totte volle Maene toe, en van tijd tot tijd. Van gelijcken doet men oock in de Critische of oordeel bewe gingen in de koortse van seven tot seven da gen. Want Galenus vertoont klaerlijck, dat de oorsaecke van de Critische of gisdaegen niet hanght aen 't getal der daegen, maer aen de Maene. Waer van aldus geseyt wordt: Noch het getal van seven of van vieren is de oorsaecke van 't Crisis of van 't gissen niet, maer om dat de Maene vernieuwende, en de aerdsche dingen veranderende, oock den ommeloop der bewegingen tot dese hoofdgetallen doet komen, in welcke getallen zy billijck vinden de vaste tijden der veranderinge. Boven dat soo komt het Crisis niet alleen door 't getal van sevenen als ge seyt is, maer oock door de vierde dagh, die voor de sevende is gegaen, en voor de vierde dagh, die voor de viertiende is gegaen, zijn de de elfde dagh, gelijck oock Galenus en Hip pocrates seggen, dat wanneer zy de swaere sieckten voorsichtlijck hadden waergeno men, bevonden zy dat de vierde dagh een aenwijser was van de sevende, niet anders als of de vierde dagh van de Maene ons ver toont de hoedanigheyt van de geheele Mae ne loop; gelijck sulx Aratus in sijne Dichten ons oock te kennen geeft. Zy wort met een volle Maene geschildert, om datter in de volle Maene meer veranderingen voorvallen als op andere tijden. De treurige en swaermoedige Leeuwe, wort by haer geschildert. Want Pierius seght dat de Leeuw gestadigh de koortse heeft, waer in veele Schrijvers met hem overeen stemmen. 't Is wel te geloven, dat de Leeuw, om zijn groote hittigheydt, nu en dan de koortse heeft, maer soo hy dese ongetem pertheyt gestadigh hadde, soo maghmen die selve geen koortse, maer wel de natuyre en eygenschap van den Leeuwe, noemen. Wat meer is, onder de twaelf teyckens van den Zodiac, zijn de teyckens van Leo, Aries en Sa gittarius van alle Sterre-raeders genoemt, de Oostlijcke, de Manlijcke en Vierige, te we ten, heet en drooge, van welcke hette en drooghte eygentlijck het weesen van de koortse heerkomt, en om dat de Leeuw de middelste is van dese andere, soo kan men met reeden seggen en oordeelen, dat hy is de krachtighste van allen, in dese gelegent heydt. Veele Sterre-gissers seggen dat de Leeuwe heerschappye over 't Herte voert, 't welck is de voornaemste wooninge van de koortse. Waer over Avicenna seght, de Koortse is een uytwendige brand, die in 't hert is aengesteken. De hand die zy op de borst heeft, druckt niet alleen uyt, de rechte woonplaets van de koortse, als geseyt is, maer wijst oock aen de uytspreydinge van de hertaderen en intrec kinge der selve, om den brand uyt te drij ven, 't welck van de Medicijns sistole of diastole genaemt wert, diewelcke in de tijd van de koortse rasser gaen, also de noodsaecklijck heyt van de voorgeseyde uytdrijvinge groo ter is. En met dese beweginghe, die haer oorsprongh in 't herte heeft, en die te ge lijck in een selve tijd door alle de hertaderen verspreyt wort, soo maecktse de Polse, die welcke om datse, in de hand, aldergevoe lijxt is, so wort de hertader die naest aen de hand is, de Pols geheeten. En daerom heb ben wy haer de hand voor 't herte geleyt. Datse de keeten met de bovengeseyde spreucke hout, is om dat de koortse in der waerheyt, alle de deelen des lichaems quelt en bind, en dat door de hertaders die sich door alle de leedmaeten verspreyden, ge lijck sulx Avicenna seer wel uytleyt.

URL_WEBPAGE http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0455.htm PARENT embstma_1450 IIHIM GUL ; MNE ; EMBLEMS ; ILL_BOOK ; ARTTHEORY HIM GUL ; MNE ; EMBLEMS ; ILL_BOOK ; ARTTHEORY MOTTO_NL Koortse MOTTO_IT_NORM Febre TIPE emblempictura NEXT embstma_1450_emblem089 SEQ 88 MOTTO_IT FEBRE CAPTION_EN Febre: a young woman breathing out a hot vapour, holding a chain; a lion at her feet SOURCE_FILE embstma_1450.dmp MOTTO_NL_NORM Koorts LINK_FACSIMILE embstma_1450_fac260 TYPE emblem pictura IC 21C ; 24B ; 25F23(LION)(+536) ; 31A25161 ; 31A46110:5(+113) ; 31D13 ; 41D2656:41B121 ; 44G(+32) ; 49L73 ; 86(FEBRE) ; 86(MEMBRA CUNCTA FATISCUNT) PREV embstma_1450_emblem087 URL_IMAGE embstma_1450_pic260.jpg ID embstma_1450_emblem088 CHILDREN CHILDREN_SQRT 0