<p>Een jeughdige Vrouwe met een mager en<lb/> uytgeteert aengesicht met swarte hoofd-<lb/> hayren, houdende den mond open, al waer<lb/> een vierige damp uytgaet, die als een vlam<lb/> me Viers omcingelt is, wesende met vier<lb/> Verwen gekleet: te weten van 't begin des<lb/> hals totte gordriem toe moet het geel of<lb/> cijtroenigh van verwe wesen, van den gord<lb/> riem af totte navel, sal het wit zijn, en al 't<lb/> overblijfsel van 't kleed sal root wesen, de<lb/> soom of boord van 't kleed sal swart zijn,<lb/> hebbende op 't hooft een ronde Maene, voor<lb/> haere Voeten heeftse een Leeuw, die swaer<lb/> moedigh en kranck by haer leyt. D'eene<lb/> hand houtse voor de borst, aen de sijde van 't<lb/> hert, en aen d'ander hand houtse een ysere<lb/> boeye of keeten, met een letter rol, waer in<lb/> dese woorden geschreven staen, Membra cuncta<lb/> fatiscunt, dat is, alle mijne leeden zijn machteloos.<lb/> De Febris of koortse wort in 't Griex Πυρ<lb/> , 't welck Vier bediet, geheeten, en de Latinen<lb/> nemen 't woord Febris van fervor, dat is van de<lb/> hette, 't welck anders niet beteykent, als een<lb/> groote opwellinge en overvloet van hette.<lb/> Waer van Galenus in zijne grondstellingen<lb/> seght. De koortse is een veranderinge van<lb/> een ingebooren en gematighde hette, tot een<lb/> vierige en brandige Natuyre, herkomende<lb/> uyt te grooten overvloedt van hette en<lb/> drooghte. En dieselve soude geschieden<lb/> om vijf oorsaecken. De eerste spruyt uyt al<lb/> te overtollige en te geweldige beweginge.<lb/> De tweede is uyt de verrottinge van de vocht<lb/> igheden. De derde is uyt de groote nae<lb/> dringe van een ander brand. De vierde is door<lb/> de inhoudinge der dampen van dingebo<lb/> rene warmte. De vijfde is door de t'saemen<lb/> -menginge van eenige dingen, 't zy dat het<lb/> voedsel of medicijnen zijn. De koortse is<lb/> van driederleye aert, nae de drie selfstan<lb/> digheden van des Menschen lichaem. De<lb/> eerste is de een-daeghsche koortse, geheten<lb/> Ephimera, die uyte geesten van 's Menschen lic<lb/> chaem haer oorsprongh heeft. De tweede<lb/> is Putrida of verrottige, heerkomende uyte<lb/> vochtigheden die meest verrot en bedorven<lb/> zijn. De derde is Hectica, spruytende uyte<lb/> vleessige en vaste deelen des lichaems, als<lb/> Galenus 't selve in veele plaetsen uytleyt.<lb/> Ieughdigh wortse geschildert, om dat<lb/> de jeughd veel meer de koortse als ander<lb/> Ouder is onderwaerigh, hebbende meer<lb/> brands by haer: welcke brand, om de boven<lb/> verhaelde reedenen, meer als gewoonlijck,<lb/> lichtelijck komt aen te wassen, en uyt de<lb/> se overvloed komt de koortse voor den<lb/> dagh, gelijck de voorseyde Schrijver over<lb/> Hippocratem seght, de Ionghe luyden zijn meest mette<lb/> koortse gequelt, om datse van een heete en galachtige Na<lb/> tuyre zijn. Gelijck Hippocrates en Fernelius mede<lb/> verhaelen.<lb/> Het magere en uytgeteerde aengesicht,<lb/> vertoont ons de Febris Hectica of de uytteren<lb/> de koortse, diewelcke eerst de vochtigheyt<lb/> van de vleesachtighe deelen verteert, daer<lb/> door 't lichaem moet worden onderhouden:<lb/> en van daer dringhtse tot in 't vlees, en ver<lb/> teert haer eygen voedsel, gelijck Fernelius seer<lb/> wel aenwijst.<lb/> Door 't oopen houden van den Mond<lb/> wort verstaen de Noodwendigheyt van de<lb/> aessemhaelinge, totte ververschinge van den<lb/> ingesloten brand.<lb/> De heete of levendige damp, die van haer<lb/> uytgaet, behalven datse ons de daeghlijxe<lb/> koortse bediet, gelijck geseyt is, is gegrond<lb/> op de geesten des lichaems, diewelcke niet<lb/> anders zijn, als het eedelste en aldersuiverste<lb/> bloed, dat sich gemeenlijck in de arterien,<lb/> diemen slagh-aderen of hart-aderen noemt,<lb/> besluyt. Wort oock vertoont de uytwaese<lb/> mingen van 't verrottige roet, die altijd van<lb/> de verrottende vochtigheden voortkomen.<lb/> Zy is als met een vlamme Viers omcin<lb/> gelt, om de eygenschap van de koortse uyt<lb/> te drucken, die sich op de maniere van 't vier<lb/> sodanigh ontstelt, dat het schijnt, datter geen<lb/> grooter brand kan wesen.<lb/> De vier verwen van 't kleed, drucken de<lb/> verrottige koortse uyt, die uyt vier vochtig<lb/> heden of humeuren veroorsaeckt is: en<lb/> daerom wort het geel by de Cholerique of<lb/> galachtige vochtigheyt uytgebeeld, die oor<lb/> saecke is van de derdendaegsche koortse:<lb/> want soo de verrottinge komt inde groote<lb/> aders, en nae by het herte, soobrenghtse een<lb/> gestadige derdendaeghs koortse: en soose<lb/> in de kleyne en uitgespreide aderkens komt,<lb/> soo maecktse een ophoudende of verposen<lb/> de koortse, en om dat dese vochtigheyd de<lb/> aldersubtijlste en snelste is van allen, soo is<lb/> oock het bovenkleed met dese verwe af<lb/> gemaelt. De witte verwe, in haer tweede<lb/> plaetse, beeld de Phlegmatique of slijmige<lb/> vochtigheyt af, die welcke de daeghlijck<lb/> sche koortse veroorsaeckt. Het meestendeel<lb/> van 't kleed is rood 't welck het bloed be<lb/> diet, wesende dat selve alsdan in meerder<lb/> overvloed als d'andere vochtigheden, en<lb/> dat maeckt een gestadige koortse Sinocha ge<lb/> heeten, diewelcke of zy bespringht den<lb/> Mensch heftelijck, gaende al soetjens en slij<lb/> tende af totten eynde toe, of zy blijft in een<lb/> derleye kracht totten eynde toe.<lb/> De swarte boorde van 't kleed, bediet de<lb/> Melancolische of swarte vochtigheyt, die<lb/> door haere grovicheyt, als wesende de heffe<lb/> van 't bloed, altijd sackt nae de benedenste<lb/> deelen, en daer uit heeft de quartane of vier<lb/> dedaeghsche koortse haeren oorsprongh. En<lb/> om datter d'andere vochtigheden niet soo<lb/> veele zijn, so ontsteeckt hier door de koort<lb/> se altijd, op den vierden dagh. De Maene<lb/> op 't hoofd, bediet, dat de beweginge van<lb/> de koortse geheelijck aen de Maene hanght,<lb/> want gelijck sich de Maene van seven tot se<lb/> ven daegen beweeght, te weeten van de<lb/> Nieuwe Maene af, tot het eerste quartier,<lb/> alsoo vervolghtse voort, totte volle Maene<lb/> toe, en van tijd tot tijd. Van gelijcken doet<lb/> men oock in de Critische of oordeel bewe<lb/> gingen in de koortse van seven tot seven da<lb/> gen. Want Galenus vertoont klaerlijck, dat<lb/> de oorsaecke van de Critische of gisdaegen<lb/> niet hanght aen 't getal der daegen, maer aen<lb/> de Maene. Waer van aldus geseyt wordt:<lb/> Noch het getal van seven of van vieren is de oorsaecke<lb/> van 't Crisis of van 't gissen niet, maer om dat de Maene<lb/> vernieuwende, en de aerdsche dingen veranderende, oock<lb/> den ommeloop der bewegingen tot dese hoofdgetallen doet<lb/> komen, in welcke getallen zy billijck vinden de vaste tijden<lb/> der veranderinge. Boven dat soo komt het Crisis<lb/> niet alleen door 't getal van sevenen als ge<lb/> seyt is, maer oock door de vierde dagh, die<lb/> voor de sevende is gegaen, en voor de vierde<lb/> dagh, die voor de viertiende is gegaen, zijn<lb/> de de elfde dagh, gelijck oock Galenus en Hip<lb/> pocrates seggen, dat wanneer zy de swaere<lb/> sieckten voorsichtlijck hadden waergeno<lb/> men, bevonden zy dat de vierde dagh een<lb/> aenwijser was van de sevende, niet anders als<lb/> of de vierde dagh van de Maene ons ver<lb/> toont de hoedanigheyt van de geheele Mae<lb/> ne loop; gelijck sulx Aratus in sijne Dichten<lb/> ons oock te kennen geeft. Zy wort met een<lb/> volle Maene geschildert, om datter in de<lb/> volle Maene meer veranderingen voorvallen<lb/> als op andere tijden.<lb/> De treurige en swaermoedige Leeuwe,<lb/> wort by haer geschildert. Want Pierius seght<lb/> dat de Leeuw gestadigh de koortse heeft,<lb/> waer in veele Schrijvers met hem overeen<lb/> stemmen. 't Is wel te geloven, dat de Leeuw,<lb/> om zijn groote hittigheydt, nu en dan de<lb/> koortse heeft, maer soo hy dese ongetem<lb/> pertheyt gestadigh hadde, soo maghmen die<lb/> selve geen koortse, maer wel de natuyre en<lb/> eygenschap van den Leeuwe, noemen. Wat<lb/> meer is, onder de twaelf teyckens van den<lb/> Zodiac, zijn de teyckens van Leo, Aries en Sa<lb/> gittarius van alle Sterre-raeders genoemt, de<lb/> Oostlijcke, de Manlijcke en Vierige, te we<lb/> ten, heet en drooge, van welcke hette en<lb/> drooghte eygentlijck het weesen van de<lb/> koortse heerkomt, en om dat de Leeuw de<lb/> middelste is van dese andere, soo kan men<lb/> met reeden seggen en oordeelen, dat hy is<lb/> de krachtighste van allen, in dese gelegent<lb/> heydt. Veele Sterre-gissers seggen dat de<lb/> Leeuwe heerschappye over 't Herte voert,<lb/> 't welck is de voornaemste wooninge van de<lb/> koortse. Waer over Avicenna seght, de Koortse<lb/> is een uytwendige brand, die in 't hert is aengesteken.<lb/> De hand die zy op de borst heeft, druckt<lb/> niet alleen uyt, de rechte woonplaets van de<lb/> koortse, als geseyt is, maer wijst oock aen de<lb/> uytspreydinge van de hertaderen en intrec<lb/> kinge der selve, om den brand uyt te drij<lb/> ven, 't welck van de Medicijns sistole of diastole<lb/> genaemt wert, diewelcke in de tijd van de<lb/> koortse rasser gaen, also de noodsaecklijck<lb/> heyt van de voorgeseyde uytdrijvinge groo<lb/> ter is. En met dese beweginghe, die haer<lb/> oorsprongh in 't herte heeft, en die te ge<lb/> lijck in een selve tijd door alle de hertaderen<lb/> verspreyt wort, soo maecktse de Polse, die<lb/> welcke om datse, in de hand, aldergevoe<lb/> lijxt is, so wort de hertader die naest aen de<lb/> hand is, de Pols geheeten. En daerom heb<lb/> ben wy haer de hand voor 't herte geleyt.<lb/> Datse de keeten met de bovengeseyde<lb/> spreucke hout, is om dat de koortse in der<lb/> waerheyt, alle de deelen des lichaems quelt<lb/> en bind, en dat door de hertaders die sich<lb/> door alle de leedmaeten verspreyden, ge<lb/> lijck sulx Avicenna seer wel uytleyt.</p>

http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0455.htm

embstma_1450

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

Koortse

Febre

emblempictura

embstma_1450_emblem089

88

FEBRE

Febre: a young woman breathing out a hot vapour, holding a chain; a lion at her feet

embstma_1450.dmp

Koorts

embstma_1450_fac260

emblem pictura

21C

24B

25F23(LION)(+536)

31A25161

31A46110:5(+113)

31D13

41D2656:41B121

44G(+32)

49L73

86(FEBRE)

86(MEMBRA CUNCTA FATISCUNT)

embstma_1450_emblem087

embstma_1450_pic260.jpg

embstma_1450_emblem088