$ TEXT_EXPL_XML
Men schildert een gewapent Man die op
den Helm dese spreucke heeft: aut
Marte aut Arte, dat is, door list of door macht.
Hebbende op de slincker sijde een Rapier, en
aen de slincker arm een Schild, waer in een
Kickvorsch gemaelt is, die een Riet over
dwers in den mond heeft, waer tegens een
Waeterslange, die den Vorsch soeckt op te
slocken, afgemaelt is, hebbende de rechter
hand, met een groote moedigheyt in zijne
sijde; ter sijden hem, sal een Luypert staen,
die seer vreeslijck metten hoofde opge-
streckt is, hebbende eenen Dolphijn op den
Helm.
Dese beeldnisse is regelrecht gemaeckt
tegen het goedduncken van Alexander de
Groote, diewelcke de Oorloghs-treecken
boven maeten Viand was, en oversulx als
hy van Parmenio overredet was, dat hy zijne
Vianden op 't onversienste, en by nachte,
soude overvallen, antwoorde hy, dat het een
schandlijcke saecke was voor een Capiteyn, de Overwin-
inge te steelen, en dat het Alexander toestont, voor de
vuyst te winnen; gelijck 't selve Arrianus ver-
haelt. Niet tegen-staende dese moedige
woorden, is te overwegen, dat Alexander in
zijne handlingen al te voorbarigh was, heb-
bende gemeenlijck meer reuckloosheyt en
stoutigheyt, als kracht van dapperheyt, die
altijd met wijsheyt en goede raed wil te
saemen gevoeght zijn. wy hebben dese
beeldenisse willen passen, als datse een Ca-
piteyn niet alleen nut, maer oock noodigh is:
den welcken toekomt, niet soo seer met ge-
weld en stoutigheyt zijne Vianden te be-
springen, als wel in de voorvallende nood,
tot behoudenisse des Vaderlands en van zijn
eygen Heyrkracht, door kloecke raed en
door verstand (waer in de Oorloghstreeken
bestaen) te overwinnen: Want de Oorloghs-
treck is anders niet, als een dappere Oor-
loghsdaed, die meer met raed en verstand
als met macht en geweld wort uytgevoert.
Want dit is dapperheyt wanneer iemant zijnen Vyand met
macht en sterckheyt overwint: Maer dit is kloecke raed,
wanneer iemant buyten den strijd of slagh, de Overwinninge
van zijne Vyanden wegh draeght met list of kloeck-
heyt. Poliaenus een oud Griex schrijver, die ten
tijde van de Keyseren Antoninus en Verus ge-
leeft heeft, seyt, dat dit de besondere wijs-
heyt van een Capiteyn is, dat hy de Over-
winninge sonder perijckel of gevaer, magh
verkrijgen: En 't is seer goed datmen eenige
saecke oock midden in den strijd gaet over-
wegen en bedencken, ten eynde men te voo-
ren door raed en krijghs-list magh beleyden,
dat de slagh met Overwinninge magh uyt-
vallen. Dit schijnt oock, dat Homerus haer
wil vroet maecken, wanneer hy seyt, of door list of door
macht. En dit is oock de spreucke
die wy boven 't Helmet geset hebben. Men
leest in Poliaenus het selve; 't welck van Virgilius
schijnt heergekomen te zijn, als hy seyt, Laet
ons de Schilden veranderen, en der Griecken Helmen en
Vaendels voeren, 't is alleens of wy den Vyand door geweld
of door loosheyt overwinnen. En de uytlegger van
Virgilius seyt, dat het niet schandigh is zijnen Vyand met
listige laegen te overmeesteren, en het tegenwoordige ge-
vaer behoorde dat oock geleert te hebben, als mede de
voordaed die van de Griecken was genomen. Iae 't is
oock geen schande, maer prijswaerdigh:
want het verstand en de vlijtigheyt gaen bo-
ven de sterckheyt, en de Oorloghs-treck
wijslijck beleyt zijnde, overtreft de groote
menichte der krijghsluyden. Euripides seyt in
zijne Antiope, de Raedslagh met weynigen wijslijck in-
gegaen, overwint, maer onbedachtheyt met een groot hoop
Volx, is een grooter quaed. En hy seyt voorts in
zijn Aeolus, de kleyne macht van een Man sal door de
naerstigheyt boven drijven, want ick heb min vreese voor
een grof, sterck en oneervaeren Man, als voor een loos en
swack Man. By Stobaeum leestmen veele spreuc-
ken tot voordeel van de Oorloghs-treken.
En hier uyt komt het, dat als Lisander verwe-
ten wierde, dat hy veele dingen met loos-
heyt en bedrogh uytvoerde, antwoorde hy
daer op, dat wanneer hem de Leeuwenhuyd niet konde
helpen, dat hy dan het Vossevel most aentrecken. Wil-
lende daer mede te kennen geven, waer in
de macht te swack was, dat mostmen met
loosheyt van den Oorloghs-treck vervullen.
Poliaenus verhaelt dat de eerste die by de
Griecken de Oorloghs-treecken gebruyckt
heeft, geweest is Sisyphus de soone van Aeolus,
de tweede Antolicus de soone van Mercurius,
de derde Proteus, de vierde Vlysses, die Homerus
de listige en loose heet, waer van hy selve al-
dus spreeckt:
Ick ben Vlysses, Laertis Soon,
Wiens loosheyt yder staet ten toon,
Geacht tot in den hooghsten top,
Wiens lof klimt tot de Sterren op.
Hannibal de Veldoverste van Carthago, was een
listigh Man en seer geestigh om nieuwe oor-
loghstreken te vinden, gelijck Ae. Probus in
zijn leven verhaelt. Want als hy tegens zij-
ne Vianden te swack was, dan vocht hy met
verstand en loosheydt. Maer om tot onse
beeldnisse te komen, soo beelden wy de
Oorloghs-treck met een swaerd aen de sijde
af: om dat een Capiteyn, hebbende groote
of kleyne macht by hem, evenwel moet
vechten met macht en met loosheyt, als
moetende nootwendigh gereet en op zijn
hoede wesen, waerom zy oock Omgorde, dat
is wackere en dappere Soldaeten genaemt
zijn, als zijnde in haere Wapenen gegespt,
sulx dat een yder krijghsman zijne Wapens
most neffens hem vaerdig hebben, en bereyt
staen om te strijden. Ontgorde worden die
bloets geheeten, die totten Krijgh onbe-
quaem zijn, 't welck oock Servius de uyt leg-
ger van Virgilius seght, dat het van Augustus
niet alleen als schandlijck wierde gehouden,
wanneer de Soldaeten haere Wapenen had-
den afgeleyt, haer onwaerdigh achtende de
Wapenen te dragen, maer lietse oock stren-
gelijck straffen, die willens en door traeg-
heyt of luyigheyt haere Wapenen, doch in-
sonderheyt, haer sijdgeweer, hadden afge-
leyt. Corbulus een Capiteyn van den Keyser
Claudius, liet een Soldaet, die sonder sijdge-
weer voor den dagh quam, dooden: Noch
een ander, diewelcke, terwijl hy de schantse
groef, alleen een poock op zijn sijde hadde;
't welck Tacitus mede verhaelt: En hoewel
dees Historyschrijver, dit niet kan geloven,
maer hem al te wreed schijnt, niet te min
houd ick dat Corbulus in 't weder-oprechten
van den Krijghstucht, dit niet uyt hoofdig-
heyt of straffigheyt, maer nae de Krijghs-
wetten gedaen heeft: Naedemael het de
plicht van den Soldaeten was, wanneerse
groeven of hutten toestelden, datse 't Rapier
op haere sijde mosten hebben, wanneerse
haer schild en bagagie hadden afgeleyt, blij-
vende yder binnen zijne voet-maeten, die
voor yder bende waeren afgesteken, nae 't
verhael van Frontinus, die veele Iaeren, nae
Tacitus, van de Krijghs-konst heeft geschre-
ven. Boven dat, wierden zy door de Wet-
ten aen den hals gestraft, die haer sijdge-
weer hadden verkoft, vervreemt of verloo-
ren. Zy waeren oock gewapent, wanneerse
haer Middagh-mael hielden: en alsse daer
nae metten Veld-Overste haer Avondmael
deden, dan waerense ontwaepent, gelijck
1. Capitolinus, in 't leven van den Keyser Solo
ninus Galienus verhaelt: ten wiens tijde, die
geene, die by den Veldoverste ten Avond-
mael genoot waeren, op zijn Soldaets be-
gosten gewapent te zijn: Want Soloninus een
kind zijnde, ontnam de genoode Soldaten,
terwijl zy het gastmael hielden, haere gor-
dels, die van goud bloncken, en om dat het
qualijck was te weeten, wie in 's Keysers
Hof de wapenen hadde wegh gedragen, soo
vedroegen de Soldaten sulx gerustlijck:
Maer van nieuws genoodight zijnde, soo
wilden zy haer sijdgeweer niet afdoen; ge-
vraeght zijnde, waerom? soo seytmen dat
zy geantwoort hadden, vraeght dat aen So-
loninum: En hier van quam dees maniere,
datse altijd metten Veld-Overste gewapent
gingen aen sitten. En voor soo veele de af-
gebeelde Dieren belanght, aleer ick totte
uytlegginge kome, sal ick te bedencken ge-
ven, dat een Capiteyn, sich, door twee mid-
delen, sal dienen van de Oorloghstreecken:
somtijts om sich alleen te redden, wanneer
hy kleyn van macht is, sonder dat hy opsicht
heeft, om zijnen Viand te overwinnen, ach-
tende dit overwinninge genoegh, dat hy sich
selve en zijn volck uyt het gevaer helpe:
ten tweeden als hy machtiger is, dat hem
dan de Oorloghslist diene, om zijnen Viand,
met een dapper gemoed, te verstroyen en
overwinner te blijven; En dese twee mid-
delen, worden door de Natuyre van dese
twee voorgestelde Dieren uytgedruckt. En
Aelianus dat de Vorsch in Egypten met son-
derlinge Wijsheyt is begaeft, want dieselve
stelt sich tegen den Hyder of Egyptische
Waeterslange: en kennende haer eygen
swackheyt, soo neemtse in der haest een ried
in den mond, en houd dat over dwers, om
dat haer de Slange niet soude in slocken,
want zijn beck is soo wijd niet, en door de-
se listigheydt ontgaet zy de macht van de
Slange, want het een Slange is wel schoon
van opsicht, maer van doodelijck venijn.
Onder dese slagh past oock de Oorloghs-list
van de Engelsche, diewelcke sich swacker
bevindende als Caesar was, hieuwen een groot
deel boomen af, en stopten daer mede den
wegh die Caesar door 't bosch most passeeren.
Een ander list gebruyckte Pompejus in Brundu-
sium, verbaest wesende door de komste van
Caesar, en om de macht van Caesar te stutten,
dede hy de poorten toe metselen, en maeck-
te grachten dwars over den wegh, stellende
op dieselve verscheyden paelen met scherpe
pinnen, en deckte die wederom met aerde
toe. Zijn soone Sextus Pompejus by Ategua in
Hispanien, de komste van Caesar oock vree-
sende, maeckte eenen Wagenburgh op den
wegh, om des Viands krijgsheyr op te hou-
den, terwijle hy mocht te rugge deisen en
sich in Corduba vast maecken, daer hy nae toe
trock. Hannibal siende dat hem, tot groot
nadeel, alle de wegen van Fabius Maximus wa-
ren gesloten, hielt hem den gantschen dagh
verbaest op, en 's nachts daer aen ontstack hy
eenige bosselen houd, die op de hoorens van
eenige Ossen gestelt waeren, drijvende die-
selve tegens de bergen op: welck schouw-
spel, het machtigh Romeyns leger soo dede
verschricken, datter oock niemant soo stout
was, die uyt haere bolwercken dorst gaen:
en door dese Krijghs-list hielt hy het Leger
van den Viand op, en vluchtede sonder
schaede van zijn Heyrleger. Het tweede
middel is, wanneer hem een Capiteyn be-
vint, wel van macht voorsien te wesen, maer
door dat de Viand eenigh meerder voor-
deel van hem heeft, soo soeckt hy dat te ver-
vullen met verstand en loosheyt, poogende
zijnen Viand te verleyden, en hem op eenen
wegh te brengen, daer hy niet om denckt,
en 't selve soo te bestieren, dat hy zijnen
Viand met sekerheyt kan t'onderbrengen,
en 't hoofd tot een eerlijcke overwinninge
opsteken. Van soodanige Natuyre is de wil-
de Luypert, diewelcke zijne sterckheyt te-
gens den Leeuw mistrouwende, soeckt sich
door een gemaeckte listigheyt te versekeren:
want hy maeckt een hol dat twee gaeten
heeft, 't eene om in te gaen, dat seer wijd is,
't ander dat in 't midden seer nauw is, en als
hy sich van den Leeuw siet besprongen,
vlucht hy door het gat, alwaer de Leeuw,
op hope van overwinninge, hem met sooda-
nige macht vervolght, dat hy door de gro-
vigheyt van zijn lichaem, in 't gat blijft ste-
ken, konnende noch voorwaerts, noch ach-
terwaerts, keeren: 't welck de loose Luy-
pert wetende, kruypt wederom door het
nauwe gat, bijt, scheurt en rijt den Leeuwe
van achteren, met zijne tanden en klauwen:
alsoo dat B. Anglicus seyt, dat de Leeuw
dickwijls van den Luypaert wert overwon-
nen, meer door loosheyt als door geweld.
Van gelijcke loosheyt zijn oock de kloecke
Soldaten, die de Vianden in haere hinder-
lagen weeten te verleyden, gelijck Hannibal
aen Titus Sempronius Gracchus, en Caesar aen den
Swijtsers gedaen heeft, diewelcke met hem
oorlogende, quaemen op de grenssen van
Vranckrijck, en de Romeynen wesende on-
trent t'achtentigh duysent Mannen sterck,
waer van 20 duysent de waepenen kosten
voeren, soo ontweeck haer Caesar altijd, te
rugge deinsende: Maer op sekere dagh, soo
vervolghden hem de Barbaren, door 't groot
vertrouwen datse schepten: en willende de
Rhosne passeeren, soo hadde Caesar, niet lange
te vooren, zijn Leger aldaer neder geslagen:
Waer over als de Barbaren met groote
moeylijckheyt, dese onstuymige reviere ge-
passeert waeren, soo wilden zy daer al te
saemen, voor des anderen daeghs, niet over-
trecken, waer van Caesar dertigh duysent
Barbaren, die de reviere gepasseert waeren,
seer moede zijnde, en sich te ruste leggende,
overviel, en by nae alle versloegh, sonder
dat zy eenigh middel hadden, weder over
de reviere te komen. Wy souden veel meer
Krijghs-listen konnen by brengen, maer wie 't lust, magh Poliaenum, Frontinum, V. Maxi-
mum en andere schrijvers lesen.
De Dolphijn op den Helm is 't waepen
van Vlysses de vinder van de Krijghs-listen:
alhoewel hy dieselve in zijn Schild plagh te
dat een Dolphin, zijnen soon Telemachus uyter
Zee hadde verlost, daer in hy was gevallen,
gelijck Plutarchas verhaelt. Niet te min kan
men seggen, dat dit arge en kloecke Dier
Vlysses niet qualijck past, als een beeld, dat
een goed Capiteyn betaemt: Want de Dol-
phijn is 't hoofd en de koningh van alle Zee-
dieren, snel, vaerdigh, kloeck en wijs, om alle
swaere voorvallen snellijck uyt te voeren;
heeft groot verstand, en weet wanneer 't tijd
is, om metten Crocodil, een wreed en dood-
lijck beest, sich sonder perijckel, in den strijd
te geven: Want als hy sich uyte Zee in den
Nijl wil begeven, soo kan de Crocodil niet
lijden, dat hy zijn rijck soude innemen, dies
soeckt hy den Dolphin te verjaegen, tegens
den welcken hy met kracht niet vermogen-
de, overwint den Crocodil, door listigheyt,
en alsoo hy op den rugge scherpe vinnen
heeft als vlijmen, want de Natuyre heeft
een yder Dier ingestort, niet alleen wat hem
behulplijck, maer oock wat zijnen Viand
schaedlijck is, soo kent hy dan de scherpig-
heyt van zijne vinnen, en de weeckheyt van
den buyck van den Crocodil, en gaet hy niet
met den Crocodil voor de vuyst in 't ge-
vecht, want hy heeft eenen wijden beck,
met schricklijcke tanden, op de maniere als
kammen, hebbende vreeslijcke klauwen, en
om dat hy eenen harden huyd heeft, en met
een scherpe rugge-graed, die tegens alle sla-
gen gewapent is, soo bespringt hy hem niet,
maer als een loose en deurtrapte, veinst hy
sich, dat hy vreese heeft, vluchtende snel-
lijck onder 't waeter, slaende zijne scherpe
vinnen in den buyck van den Crocodil, en
brenght dienselven alsoo om den hals, ge-
lijck Solinus seyt. Waer uyt klaerlijck blijckt
dat de Dolphijn zijnen Viand met een Stra-
tagema of Krijghs-list overwint. De Dolphijn
dan op den Helm dient voor een goed Ca-
piteyn, dat hy met oordeel, sorge en vaer-
digheyt moet vernemen nae de ordre en ge-
legentheyt des Viands, om hem van die sijde
te bespringen, waer dat hy swackst en lichtst
is om te verdrijven en te verstroyen: wesen-
de de Dolphin veel minder van macht om
den Crocodil te overwinnen, diewelcke in 't
gemeen twee en twintigh elbogen langh is;
't welck dienen kan tot een beeld, voor die
van minder macht zijn, om haeren Viand
niet te vreesen die machtiger is, als zy zijn.
Daerom moeten die geene die van meerder
macht en sterckheyt zijn, hier door gewaer-
schouwt wesen, datse op haere kracht niet al
te trots zijn, om haer minder te verachten,
en door vermetentheyt en hooghmoed, die-
selve geweld en overlast te doen: Want
daer is niet een, oock hoe groot hy zy, die
niet door eenige loosheyt, van soo slechten
persoon, als 't oock magh wesen, kan werden
t'ondergebracht:
Een kleyne Hond kan 't wilde Swijn,
Een hinder en beletter zijn.
Kleyn is de Torre of Schaelbijter, evenwel
kan sich dieselve over den Adelaer wreeken,
gelijck Alciatus seyt. Kleyn is de Ichneumon,
een Dierken als een Weselken of Indische
Ratte, 't welck sich in 't waeter doopende,
rontom in de krijte wentelt, maeckende
daer van een Helmet, droogende datselve in
de Sonne, waer mede hy den Aspis te keer
gaet, schuttende de steecken met zijnen
staert, en bijt terwijlen den Aspis, met zijnen
scheeven kop, den keel af. Datselve Dier,
wanneer het den Crocodil met den Mond
open siet, en hem het Vogeltjen Trochilus of
Koninxken de tanden suyvert en lieflijck ke-
telt, daer in vermaeck scheppende, soo loopt
dit Dier hem snellijck in den mond, en de
ingewanden en den buyck door-geknaeght
hebbende, komt het als door een scherp ge-
weer, daer wederom uyt kruypen. Van ge-
lijcken Egithus dat kleyn Vogeltjen, van som-
migen Sala, Acanthus en Cardellus geheeten,
geeft sich op den Esel, wanneer hy tusschen
de doorens loopt en haere nesten verstoort,
pickende dienselven op den rugge, hals, en
in de oogen. De Dolphin selve, wort we-
derom van een kleyn Vischjen overwonnen,
maer wat het voor een Vischjen is, weet ick
niet seker, maer dit schiet my in den sin, dat
de Dolphijn viand is, van Pompilus, van ande-
re Nautilus geheeten, een kleyn Vischjen, waer
van Athanaeus gedenckt, dat, soo de Dolphin
't selve Vischjen op eet, soo eet hy 't niet als
ter nood, want soo haest als hy 't selve heeft
gegeten, soo wort hy treurigh en onrustigh,
sulx dat hy moedeloos en swack zijnde, van
de baeren aen den Oever wort geworpen,
alwaer hy dan een roof wordt van andere
Visschen. Maer laet dit Vischken soo kleyn
zijn als 't wil, soo sal dit het besluyt wesen,
den overwonnen. Daerom seyt P. Mimus
, 't is voorsichtigh gedaen, zijnen Vyand, oock hoe kleyn
hy zy, te vreesen. Die geene, die te seer op
haere kracht vertrouwen, soo in 't betoo-
nen van wreedheyt als in 't plegen van al-
lerleye schelmstucken, die sullen gewaer-
schouwt zijn, sich te onthouden van een
ander ongelijck te doen, en geloven, dat al-
sulcke overlast, als zy een ander gedaen
hebben, wederom aen haer kan gebeuren,
en gedencken, of wel 't selve met geweld
niet kan geschieden, dat zy dan door loos-
heyt en treecken konnen werden overwon-
nen. En die niet kan van eene, die kan van meerder
overwonnen werden. Een spreucke, die van den
wreeden Maximinus, geseyt is, en die door
zijne grootheyt van persoone en sterckheyt
onverwinnelijck wierde gehouden. De Oli-
phant is groot, nochtans wort hy om hals gebracht. De
Leeuw is sterck, nochtans wordt hy doodgeslaegen.
Wacht u voor veelen, soo ghy weynigen niet vreest.
Dit heeft de moedwillige Keyser Maxi-
minus seer wel beproeft, want als hy te ge-
lijck met zijnen soone, op den middagh in
zijn tente in de belegeringe van Aquilea ru-
stede, is hy, met zijnen soone, van de solda-
ten vermoort, en beyde de hoofden zijn nae
Romen gesonden, en dat niet alleen van veele
persoonen, maer oock door eene van de
minste, kan een groot Heer werden t'onder-
gebracht, even gelijck de Crocodil van den
Dolphin, door listigheyt wort verrast. Ehud
in 't III capit. der Rechteren, dragende ge-
schencken aen Eglon, den Koningh der Moa-
biten, veinsde heymlijcke saecken met hem
te willen spreecken, stack den Koningh met
een tweesnijdend Mes dat hy stierf. Dese
saecke schijnt by onsen tijde vernieuwt te
wesen, by Iacob Clement van de Ordre der
Preekebroers, diewelcke onder schijn van
brieven aen den Koningh Henric de III over-
te leveren, sich tot de knyen toe buygende,
als of hy hem eerbiedigheyt wilde bewijsen,
soo duwde hy hem van gelijcken met een
Mes in de buyck. 't Is wel waer dat hy een
ander uytkomst hadde als Ehud, want Ehud
vluchtede veyligh, maer dese wierde terstont
van den ommestanders gedoot, eer noch de
Koningh den geest gaf. Behouden keerde
oock Iudit, de moedige Weduwe, in haer
Vaederland wederom, met het hoofd van
Holosernes, Vorst van Assyrien. Pausanias de
Iongelingh, daer niemant eenigh quaed ver-
moeden op hadde, gelijck Iustinus seyt, klaegt
dickwijls aen Philippus, Koningh van Mace-
donien, over het geweld, dat van Attalus ge-
daen wierde, en siende dat de Koningh het
selve niet strafte, maer dat hy met dien
dwarspael lachte, en hem noch eerde, nam
de wrake aen van een onbehoorlijck Rech-
ter, doode hem in een nauwe straete verre
van zijn wacht. Een oude Vrouwe siende
van het dack, dat haer soone van den Ko-
ningh Pirrus benart wierde, wierp een tegel-
steen, van boven neer, doodende Pirrum,
waer door haer soone wierde verloft; ge-
lijck Plutarchus verhaelt. Een Persiaen door-
stack den Apostaet Iulianum listlijck met een
spiesse. Stephanus de Voorspraeck, quam als
of hy kranck was, mette slincker arm ver-
bonden, voor den Keyser Domitianus, diewelc-
ke, alsoo hy met opmercken eenige schriften
las, die hy hem hadde gegeven, is van hem
in zijn ingewand, met een Mes gewont, en
met dese listigheyt heeft de Procureur, een
Monsterdier der wreedheyt, getemt: want
hy was een yder schricklijck, door 't bloed-
vergieten van soo veele eedelen, die hy de-
de om hals brengen. Alsoo dat de leelijcke
en schandelijcke overlasten, soo in 't gemeen,
als in 't besonder, oock van de alderminste
persoonen, door den wegh van arghlistig-
heyt, konnen werden gewroken.