<p>Nae de Beschrijvinge van Boëtius, mette uyt-<lb/> legginge van den Heere Giov. Zaratino Castel-<lb/> lini, die hy in de Academie der Philopinen van<lb/> Faenza opentlijck verhaelde den IV Octob. 1613,<lb/> in de tegenwoordigheit van den Doorluchtigen<lb/> en Eerwaerdigen Cardinael Valens, en de gant-<lb/> sche Vergaederinge van de E. Heeren Magi-<lb/> straeten.<lb/> <lb/> Boetius beschrijft de Philosophie, door een<lb/> seer schoone en geleerde Poëtische vin-<lb/> dinge, op deser maniere: Hy versiert dat<lb/> hem een Vrouwe met glinsterende oogen<lb/> verscheen, die boven 't gemeen vermogen<lb/> der Menschen snel en scherpsichtigh wae-<lb/> ren, wesende van levender en ondoorgron-<lb/> delijcker wackerheyt, nochtans seer bedaegd<lb/> van Iaeren, soo dat niemand soude gelooft<lb/> hebben, of zy was van ons Ouderdom. De<lb/> langhte haeres lichaems was twijfelachtigh,<lb/> want als nu voeghde zy haer nae de gemee-<lb/> ne maete der Menschen, korts daer nae<lb/> scheent, dat zy met den top haeres hoofdes<lb/> den Hemel geraeckte: Iae als zy 't hoofd<lb/> noch hooger op hefte, drangh zy daer mede<lb/> oock selve in den Hemel, en bedroogh alsoo<lb/> 't gesichte der geener, dieder op ooghden.<lb/> <pb n="embstma_1450_fac406"/> Haere kleederen waeren van seer sijne drae-<lb/> den met scherpsinnige konste, en van onver-<lb/> scheydelijcker stoffe geweeven, en nae dat zy<lb/> selve seyde, soo hadse dieselve met haer ey-<lb/> gen hand toegestelt, en dese scheenen als<lb/> rookige beelden, die een veracht Ouderdom<lb/> hadde verduystert. In de uyterste boorde<lb/> van 't kleed was een Griexsche Π. P. gewe-<lb/> ven, en in de bovenste een Θ. Th. en tusschen<lb/> dese beide letteren scheenender eenige trap-<lb/> pen uytgesneden, waer mede men van de<lb/> onderste totte bovenste letter moght klim-<lb/> men. Dit selve kleed hadden de handen ee-<lb/> niger geweldenaers gescheurt, en yder hadde<lb/> eenige lapkens, soo veele als elck konde me-<lb/> de krijgen, wegh genomen. In de rechter<lb/> hand hadde zy eenige boexkens, maer in de<lb/> slincker voerde zy eenen Scepter of Rijx-<lb/> staf.<lb/> Wel te recht is zy van eerwaerdigh op-<lb/> sicht, want de Philosophie is groote eere en<lb/> eerbiedigheyt waerdigh, om dat zy een Moeder is<lb/> van alle vrye konsten, een Meestersche van alle zeeden en<lb/> van alle tucht, een Wet van 't leven, een uytdeelster van<lb/> de gerustheyt en een sonderlinge gave Godes. De Philoso-<lb/> phie der goede konsten, is niet anders, soo Plato seyt,<lb/> als een geschenck en vindinge der Goden; gelijck<lb/> M.T. Cicero en Augustinus in zijn Stad Godes<lb/> in 't XII boeck en XXI cap. aldus daer van<lb/> spreeckt: Naedien nu de Philosophie soo gr-<lb/> oot is, gelijck zy selve bekennen, datter geen hooger gaeve van God<lb/> is gegeven, soo moetmen oock gelooven, datse van niemand<lb/> anders als van dien God gekomen is, dien zy selve, alhoe-<lb/> wel zy veele Goden eeren, seggen, geen grooter God te<lb/> wesen. Willende te kennen geven, dat de Phi-<lb/> losophie zy een geschenck, van een waerach-<lb/> tigh en eenigh God: En om haere treflijcke<lb/> aert, so wortse eerwaerdigh genaemt. Daer-<lb/> om seyt oock Seneca de zeedige Philosooph<lb/> in zijnen XIV brief aldus: Nimmermeer sal de<lb/> snootheyt soo veele Mans worden, nimmermeer salse sich<lb/> tegens de Deughden soo te saemen rotten, dat de naem van<lb/> de Philosophie niet soude eerwaerdigh en heyligh blijven.<lb/> Zy heeft glinsterende oogen, van veel door-<lb/> sichtlijcker kracht, als wel 't vermogen is<lb/> van andere Menschen, en door haere kennis-<lb/> se, soo sien en bekennen de Menschen, door<lb/> de oogen des Verstands, veele verborgene<lb/> dingen der Natuyre, soo wel van 't Aerd-<lb/> rijck als van den Hemel, gelijck Cicero in die-<lb/> selve plaetse uytdruckt, seggende dat de<lb/> Philosophie ten eersten in den Godsdienst<lb/> onderwijst, en daer nae in de zeedigheyt en<lb/> grootmoedigheyt, en datse, uyt ons ge-<lb/> moed, als van de oogen, de duysternisse ver-<lb/> jaeght, ten einde wy konnen sien alle He-<lb/> melsche, Aerdsche, eerste, laeste en middel<lb/> dingen.<lb/> <lb/> Zy is van levende verwe, alhoewel zy be-<lb/> daegd is, en ons ouderdom verre overtreft:<lb/> om dat de Wijsheyt is van de opperste en<lb/> eeuwige Wijsheyt, te weten van God, aen<lb/> onsen eersten Vaeder geschoncken, soo haest<lb/> als hy geschaepen was, en gaf hem kracht<lb/> om over alles te heerschen, gelijck in 't boek<lb/> der Wijsheyt X cap. te leesen is. Van wiens<lb/> groote Wijsheyt, die veel grooter is als Salo-<lb/> mons, kondy by Pererium over Genesin nae sien.<lb/> Dieselve is van den beginne des Werrelts<lb/> geweest en sal altijd wesen, als Meestersche<lb/> van alle Creatuyren, altijd levende en wac-<lb/> ker, altijd op haere voeten staende, om door<lb/> haer de duysternissen der onwetentheit, uyte<lb/> gemoederen der Menschen te verdrijven.<lb/> Soo is dan de Wijsheyt bestandigh en onbe-<lb/> derflijck, diewelcke aen ygelijck persoon,<lb/> hoe oud van jaeren, dat hy oock magh we-<lb/> sen, macht en wackerheyt geeft, tegens alle<lb/> ramp en verwarde ongelucken, en maecktse<lb/> <pb n="embstma_1450_fac407"/> gelijckmoedigh tegens alle stoornissen en<lb/> hertztochten des gemoeds; gelijck S. Aug.<lb/> de Civit. Dei lib. IX in 't III en IV cap. daer van<lb/> spreeckt. Wy willen in dese plaetse geen on-<lb/> derscheyt maecken van de Wijsheyt totte<lb/> Philosophie, gelijck van Seneca in zijnen 89<lb/> brief gedaen is, te weeten, dat de Wijsheyt<lb/> een volmaeckt goed is van 't Menschlijck<lb/> gemoed, maer dat de Philosophie zy een<lb/> Liefde, begeerte en vlijt om dese Wijsheyt<lb/> te bekomen. En dat is waerachtigh, soo<lb/> veele de beteycknisse van haeren naem be-<lb/> langht, want de Philosophie bediet niet an-<lb/> ders als een Liefde tot Wijsheyt en Deugd:<lb/> oock is een Philosooph niet anders, als een<lb/> Minnaer en Liefhebber van Deughd en van<lb/> Wijsheyt: Maer soo 't geheele lichaem van<lb/> de Philosophie wort aengemerckt, soo sul-<lb/> len wy seggen, nae de meeninge van Boetius,<lb/> dat zy datselve is, dat de Wijsheyt is. Dies<lb/> hy die oock in zijn derde Prose noemt, een<lb/> Meestersche van alle deughden. In 't 2 b. 4 Prose:<lb/> Een voedster aller deughden. In 't 4 b. 1 Prose, Een<lb/> weghbereydster van 't waerachtige licht. Al te saemen<lb/> bynaemen, die op de Wijsheyt passen, gelijck<lb/> oock in der daed het geheele lichaem van<lb/> de Philosophie is: dieder drie deelen in sich<lb/> begrijpt, te weeten het wercklijcke deel,<lb/> 't welck het gemoed bequaem maeckt in<lb/> de goede manieren: Het spieglende deel,<lb/> 't welck alle de geheymnissen, van de Natuy-<lb/> re, doorsnuffelt: Het reedelijcke deel, waer<lb/> in de Reeden bestaet, door de welcke men<lb/> ondersoeckende, het waerachtige van 't val-<lb/> sche onderscheyt. En dit vereyscht de t'sae-<lb/> menvoeginge en eygenschap van woorden<lb/> en bewijs-reedenen. Deelen, die alle drye<lb/> een volmaeckte Wijsheyd maecken. Dit<lb/> komt oock overeen mette andere bepaelin-<lb/> gen van de Wijsheyt, diewelcke Seneca op die-<lb/> selve plaetse invoert, tot een onderscheyt<lb/> van de Philosophie, daer hy seyt: Dit is Wijs-<lb/> heyd datmen kenne de Godlijcke en Menschlijcke dingen<lb/> en haere oorsaecken. Welcke beschrijvinge, nae<lb/> mijn gevoelen, in sich begrijpt de drie dee-<lb/> len van de Philosophie. Des Wijsheyts ampt<lb/> is de Godlijcke dingen te kennen: siet daer<lb/> op aen het Contemplative of spieglende deel,<lb/> 't welck niet alleen door de Physica of Na-<lb/> tuyrkennisse, alle natuyrlijcke dingen, door-<lb/> snuffelt, die van Pererius voor werckingen van<lb/> een Godlijck gemoed werden gehouden,<lb/> maer oock door de Metaphysica, of boven<lb/> Natuyr-kennisse, die van Aristoteles gehouden<lb/> wort voor de aldergodlijxste: Want zy<lb/> schouwt door de kennisse de afgescheyden<lb/> substantien, wesentlijcke selfstandigheeden,<lb/> en de Natuyre selve, te weeten God. Zy<lb/> kent oock de Menschlijcke dingen. Siet aen<lb/> de morale activa, het zeedige wercklijcke deel,<lb/> dat kent de oorsaecken van alle beyde. Siet<lb/> het rationale of het redelijcke ondersoeckende<lb/> deel, daer door komt men in de kennisse van<lb/> de Godlijcke en Menschlijcke dingen. De-<lb/> wijl dan de Philosophie, eenderleye bepae-<lb/> linge als de Wijsheyt in sich begrijpt, soo<lb/> komt het datse oock eenderleye saecke als<lb/> de Wijsheyd is, insonderheyt in de kracht<lb/> van de boven-natuyrlijcke kennisse, die zy in<lb/> haer bevat: die, door 't aensien van Aristoteles,<lb/> de eygen naeme van Wijsheydt verdient.<lb/> M. Tullius redeneerende in zijne Tusculaen-<lb/> sche Vraegen van de Oudheyt der Philoso-<lb/> phie, seght dat die seer oud, maer haere nae-<lb/> me nieuw is, en acht die als de Wijsheyt sel-<lb/> ve. Oversulx, seyt hy, wie derf ontkennen<lb/> dat de Wijsheyt niet oud van daed en van<lb/> naeme zy? te weten de Philosophie, die-<lb/> welcke door de kennisse van de Godlijcke<lb/> en Menschlijcke dingen, van de beginselen<lb/> en van de oorsaken, by den Ouden, de seer<lb/> heerlijcke naeme van Wijsheyt behiel. Iae<lb/> de seven Wijsen van Griecken wierden Sophi,<lb/> dat is Wijse genaemt, en dat veele eeuwen<lb/> voor haer. Licurgus, Homerus, Vlysses en Nestor<lb/> zijn voor Wijse gehouden geweest, van ge-<lb/> lijcken mede Atlas, Promotheus en Cepheus, en<lb/> door de kennisse die zy hadden van de He-<lb/> melsche dingen, zijn zy Wijse genaemt ge-<lb/> weest. En al die geene die haere vlijt, in de<lb/> spiegelingen der dingen, hadden aengewent,<lb/> zijn altijd Wijse geheeten, totte tijd van Py-<lb/> thagoras, die desen naeme van Wijse, al te<lb/> hooghmoedigh schijnende, lietse Philosophi<lb/> heeten, dat is, beminders van Wijsheyt. Sulx<lb/> dat de Philosophie even 't selve is, dat de<lb/> Oude, Sophia, dat is Wijsheyt, hebben gehee-<lb/> ten. Waer over men by Diog. Laertium in 't<lb/> leven van Plato leest, dat hy de Wijsheyt en Philo-<lb/> sophie noemt een seeckere lust en begeerte van Godlijcke<lb/> Wijsheyt.<lb/> De twijfelachtige gedaente die nu kleyn<lb/> dan groot was, bediet, datse als nu in de ken-<lb/> nisse der dingen besigh is, soo wel die bene-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac408"/> den op der aerden als die boven in den He-<lb/> mel zijn, en dickwijls stijghtse soo hoogh<lb/> op, om de verborgene stoffen te ondersoec-<lb/> ken, dat het Menschlijck vernuft niet mach-<lb/> tigh is, dieselve te vatten. En daerom seyt<lb/> Boetius dat de Philosophie haer hoofd dick-<lb/> wijls soo hoogh opsteeckt, den Hemel door-<lb/> dringende, dat het gesichte der aenschou-<lb/> wers niet machtigh was haer te beoogen,<lb/> om dat de geheymnissen Godes, als oock sijn<lb/> weesen dat in den Hemel verborgen is, door<lb/> geen Menschlijcke reeden of vernuft kan<lb/> werden begrepen, gelijck de H. Gregorius Na-<lb/> zianzenus seght. Wat wonder is 't? Als wan-<lb/> neer Simonides de Heydensche Griexse Poeet,<lb/> van den Tyran Gerion wierde gevraeght, wat<lb/> God was? dat hy een dagh of twee uytstel<lb/> hebbende verkregen om sich te beraeden,<lb/> noch daer nae wederom driemael soo veele<lb/> tijd eyschte als van te vooren, hy noch ten<lb/> laesten antwoorde, hoe ick het weesen Gods meer<lb/> aenmercke, hoe het my duysterder dunckt te wesen; ge-<lb/> lijck Cicero in de Natuyre der Goden ver-<lb/> haelt.<lb/> Het kleed van seer fijne draeden, bediet<lb/> de scherpsinnigheyt van de voorstellen in 't<lb/> disputeeren, van de onoplosselijcke stoffe,<lb/> door de Philosophische stoffen, die door<lb/> haer selve bondigh en vast zijn, insonderheyt<lb/> in de wercklijckheyt ontrent de goede zee-<lb/> den; het kleed is van haer hand geweven,<lb/> want het kleed der Wijsheyt is onoplosse-<lb/> lijck, onveranderlijck en vast uyt haer ey-<lb/> gen wesen en hoedaenigheyt, en niet door<lb/> Menschlijcke konst.<lb/> Het is oock van gelijcken duyster, voor<lb/> soo veele de ondersoeckinge van de verbor-<lb/> gen dingen van de Natuyre belanght, en dit<lb/> schijnt dat M.T. Cicero in zijnen Redenaer stelt;<lb/> de Philosophie, seyt hy, is in drye deelen gedeelt, in de<lb/> duysterheyt van de Natuyre, in de spitsvindigheyt van 't<lb/> redeneeren en in 't leven, en in de manieren. En soo wy<lb/> de Philosophische wijse willen aenmercken,<lb/> soo sullen wy seggen, dat het kleed door de<lb/> duysterheyt van een versloft ouderdom ver-<lb/> donckert is, om dat de Philosophen gemeen-<lb/> lijck slordigh en veracht gaen, op zijn Phi-<lb/> losoophs, dat is, met oude beroyde en be-<lb/> morsde kleederen. Arm en naeckt gaet de<lb/> Philosophie, niet soo seer door nooddruf-<lb/> tigheyt, als door eygen wille, gelijck Socrates<lb/> en Apollonius: die gekleet gingen met vuyle<lb/> sacken, bloots hoofds en bloots beens. Dio-<lb/> genes was gewonden in een doncker slaefs<lb/> kleed, en morssigh, sittende in een tonne.<lb/> Maer alhoewel dit waer is, soo sullen wy<lb/> daer van een veel waerachtiger reeden ge-<lb/> ven. De kleederen van de Philosophie zijn<lb/> bedeckt met een oude duysterheyt, want de<lb/> Philosophen hebben van ouds af 't gebruyck<lb/> gehad, sich met een spitssinnige donckerheyt<lb/> te omschaduwen. De Egyptenaers verberg-<lb/> den de Philosophie onder duystere decksels<lb/> van fabulen en verborgen heylige beelden.<lb/> Pithagoras kleede dieselve met een kleed van<lb/> duystere teyckenen. Empedocles met raetselen.<lb/> Protagoras met ingewickelde versierselen. Plato<lb/> met verborgen sinnen. Gorgias met fantasien,<lb/> met valsche en tegenstrijdige voorstellingen,<lb/> van dat alle dingen zijn en niet zijn. Leonone<lb/> self met mogelijcke en onmogelijcke onder-<lb/> vindingen. Aristoteles met duystere setpaelen<lb/> en een swaer geweef van woorden: Waer<lb/> over hy zijne gehoor-plaetse Acroamatica<lb/> noemde, diewelcke des morgens geschiede,<lb/> alwaer van de alderhoogste en spitsvindigste<lb/> Philosophie, behoorende totte spieglinge<lb/> van de natuyrlijcke dingen en redenkave-<lb/> linghsche dispuyten, gehandelt wierde. Dies<lb/> hy oock eenige boecken Acroamatici gehee-<lb/> ten, in 't licht gaf, die de verborgene konst<lb/> van de Peripatetische secte inhielden, die-<lb/> welcke Alexander Magnus, zijn discipel, ter-<lb/> wijlen hy in Asien tegens Darium lagh, gesien<lb/> hebbende, daer over aen Aristoteles, door<lb/> brieven, klaeghde, van dat hy de schoone<lb/> geheymnissen der Natuyre, hadde ruchtbaer<lb/> gemaeckt. Waer op Aristoteles aensiende de<lb/> duysterheyt, waer in hy dieselve gewickelt<lb/> en in 't licht gegeven hadde, antwoorde dat<lb/> hy dieselve alsoo hadde in 't licht gegeven,<lb/> als ofse niet uytgegeven waeren, gelijck men<lb/> by A. Gellium in 't XX boex IV cap. kan nae-<lb/> sien. Dese boecken wierden Auscultatorii of<lb/> de Physico auditu, dat is van 't natuyrlijck ge-<lb/> hoor genaemt, diewelcke, gelijck Aristoteles<lb/> meende, niet konden werden verstaen, in-<lb/> dien men dieselve, door de onderwijsinge<lb/> des Meesters, niet hoorde uytleggen. Hier<lb/> uyt blijckt het, waerom de oude Philoso-<lb/> phen, met opset, de Philosophische konste<lb/> met duystere setpaelen, vermomden: wil-<lb/> lende aen 't volck vertoonen, datse van geen<lb/> andere wilden verstaen zijn, dan die haer<lb/> <pb n="embstma_1450_fac409"/> werck daer van maeckten, en vast in haer<lb/> gemoed behielden: en dickwijls spraecken<lb/> zy duystere dingen, en die buyten 't spoor<lb/> liepen, om datse in te grooter geloof en aen-<lb/> sien souden komen, gelijck Lucianus in zijn<lb/> t'saemen-spraeck van Micillus in zijn derde<lb/> geschil van Pithagoras seyt, dat het genoegh<lb/> was, dat de Philosophie, in de verborgen<lb/> dingen der Natuyre, uyt haer selve duyster<lb/> was, al wierder noch niet een meerder duy-<lb/> sterheyt van een swaer-schaeckelinge van<lb/> woorden, en een verscheydentheyt van ou-<lb/> bollige meeningen by gevoeght. Sulx dat<lb/> Boetius de Philosophie met een doncker kleet<lb/> afbeelt, om de eygene swaerigheyt van hare<lb/> stoffen, en de duysterheyt van de termen en<lb/> setpaelen, daer de oude Philosophen haer<lb/> in hadden gewickelt. In de uyterste soom<lb/> van 't kleed leestmen dat een griexsche P. Π.<lb/> geweven was, van waer men met seeckere<lb/> trappe, tot boven toe, klom, alwaer een<lb/> griexsche Th. Θ. en geen T. stont, tegens de<lb/> meeninge van den Schrijver, gelijck veele<lb/> boecken seer leelijck zijn bedorven. Want<lb/> tusschen dese beyde letteren is een groot on-<lb/> derscheyt, streckende d'eene ten leven, d'an-<lb/> der ten doode. Want Θ is by de Griecken<lb/> 't geene C by de Latijnen is, zijnde teyckens<lb/> van condemnatie of veroordelinge en de<lb/> Dood; gelijck T by de Griecken, en A by<lb/> de Latijnen teyckens waeren van absolutie<lb/> of quijtscheldinge. De Delta wierde voor<lb/> uytstel van tijd genomen, om de saecke wel<lb/> over te sien; gelijck by de Latijnen N L.<lb/> non liquet, genomen wierde, dat het niet ge-<lb/> oorloft was, om als nu te oordeelen. Waer<lb/> over S. Hieronymus over S. Marcus de T voor<lb/> een teycken van saligheyt en voor 't Cruys<lb/> stelt, om dat I. Christus, onse leven selve, daer<lb/> aen heeft gehangen, om de saligheyt en het<lb/> leven aen het Menschlijck geslacht te ver-<lb/> leenen: En is die van de oude Egyptenaeren<lb/> altijd genomen geweest voor een beeld van<lb/> het leven: 't welck oock van veelen, ten tij-<lb/> de des Keysers Theodosii geoordeelt is, als<lb/> wanneer door zijn bevel, alle de Templen<lb/> der Afgoden in Alexandrien, waren te gron-<lb/> de geworpen, alwaer, onder andere, het<lb/> beeld van Serapis, als mede andere steenen<lb/> gevonden wierden, alwaer de letter T was<lb/> op gehouwen; gelijckmen op veele plaetsen<lb/> kan sien. Waer over de Schrijver een seer<lb/> breek bewijs doet, om te beweeren, dat dese<lb/> zijne meeninge oprecht zy, daer toe aen-<lb/> treckende verscheyden Schrijvers en Hiero-<lb/> gliphische beelden, waer mede hy zijn voor-<lb/> stel bevestight. Doch alsoo dit totte verkla-<lb/> ringe van de beeldnisse weynigh voorder-<lb/> lijck is, sullen wy dit alleene seggen, dat de<lb/> griexsche Θ, een teycken was van de Dood.<lb/> En dit heeft hy alleene gedaen om de dolin-<lb/> ge der geener te openbaeren, diewelcke Boe-<lb/> tium qualijck hebben verstaen, want in dese<lb/> beeldnisse bediet de Π Practica, dat is daed-<lb/> werckinge, en Θ Theorica, dat is spieglinge, in<lb/> welcke twee deelen de Philosophie bestaet.<lb/> Waer over de Koning Theodoricus schrijvende<lb/> aen Boetium, aldus seyt: Ghy hebt geleert met wat<lb/> diepsinnigheyt de spieglende Philosophie, met alle haere<lb/> deelen, moet overdacht worden, en door wat reeden de<lb/> wercklijcke, met haere onderscheyden, wordt geleert.<lb/> Welcke deelinghe Augustinus in zijne Stad<lb/> Godes in 't VIII boeck bevestight, seggende,<lb/> de konst der Wijsheyd bestaet in 't werck en in de spiege-<lb/> linge: Waer over het eene deel wercklijck, en 't ander<lb/> spieglende magh worden genaemt. Het spieglende deel<lb/> dient daer toe, datmen de oorsaecken der Natuyre, en de<lb/> oprechte waerheyd doorsie. En van dese twee dee-<lb/> len, is de driederleye onderscheydinge, die<lb/> wy hier boven hebben aengeroert, niet ver-<lb/> scheyden, niet soo seer om dat de derde, (die<lb/> rationale genoemt wort, of die in reeden be-<lb/> staet, en die de oorsaecken ondersoeckt, van<lb/> Plato, gelijck Augustinus verhaelt, daer by<lb/> soude gevoeght zijn) soude overtolligh we-<lb/> sen, gelijck Seneca in sijnen XXVIII brief seyt,<lb/> eenige hebbent aldus bepaelt, de Wijsheyd be-<lb/> staet daer in, datmen de Godlijcke en Menschlijcke dingen<lb/> kenne: eenige laeten uyt, en haere oorsaecken.<lb/> Wesende de rationale disputeerlijck, ontrent<lb/> de oorsaecken van beyde gemeene deelen,<lb/> te weeten van de Godlijcke en Menschlijcke<lb/> dingen. Want soo veele Augustinus, als voo-<lb/> ren, bevestight, soo is 't hier niet tegenstrij-<lb/> digh, dat alle oefninge der Wijsheyd in de werckinge en<lb/> in de spieglinge soude bestaen: En niet min, is de<lb/> tweede, tegen de derde stellingen, strijdigh.<lb/> In 't kort: de Philosophie bestaet in de Practijcke en in de<lb/> Theorie. De Practijcke is de daedwerckinge van de Zeeden- of Welle-<lb/> vens-konst, en de Theorie is de spiegel-konst,<lb/> diewelcke hoogh is, en houd den eersten<lb/> trap in waerdigheyt, maer den laesten door<lb/> haere swaerigheyt in 't verkrijgen: En daer-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac410"/> om is zy van Boetius boven op den trap ge-<lb/> stelt, en de Practijck, onder aen den voet<lb/> desselven. Wesende alderlichst te beginnen<lb/> en zijnen voet om laegh te stellen, om alsoo<lb/> van trap tot trap hooger te klimmen: Aen-<lb/> gesien 't beginsel van te Philosopheren, ge-<lb/> lijck Aristoteles, in zijne Metaphysica, seght, zijn<lb/> oorsprong neemt van sich te verwonderen,<lb/> in kleyne dingen, die eenige twijflinge aen-<lb/> brengen, en allenskens verder gaende, soo<lb/> begintmen oock van groote dingen te twijf-<lb/> len, en door de kennisse die door de kleyne<lb/> dingen verkregen wort, soo opent zy, door<lb/> haere daedwerckinge het verstand, om van<lb/> trap tot trap, totte kennisse van grooter din-<lb/> gen, op te klimmen, die totte alderswaerste<lb/> spieglingen behooren: want die raeckt geen<lb/> lichaemlijcke dingen, gelijck de daedwerc-<lb/> kende, die mette handen en oogen bewerckt<lb/> werden: Maer de spieglende openbaert sich<lb/> aen de verstandige sinnen, en overweeght<lb/> met het verstand de oorsaecke en de waer-<lb/> heyt van de natuyrlijcke Physica, en van de<lb/> boven-natuyrlijcke Metaphysica, waer in de<lb/> Theoria bestaet. Een woort dat van het Griex-<lb/> sche Theoreo heerkomt: 't welck soo veel be-<lb/> diet als insien of opmercken; waer van de<lb/> Theatra of schouplaetsen oock haeren naeme<lb/> hebben. En die geene die alle dingen siet, te<lb/> weeten God, wort by haer Theos geheeten. En<lb/> wesende Theta de eerste letter van 't woord<lb/> Theos of God, soo kan men oock seggen, dat<lb/> dieselve in 't bovenste van den trap gestelt<lb/> zijnde, gelijck als het wit, merckpael en ein-<lb/> de is, van op te klimmen en tot hem te ko-<lb/> men: En soo men wil letten op de ronde<lb/> spherische beeldnisse van dese letter Θ, soo<lb/> vertoontse een ronde, met een dwers-lijne,<lb/> als een pijl, in 't midden: een teycken dat<lb/> [...]onse gemoed tot God moeten stieren, en<lb/> vast in hem houden, als het opperste wit:<lb/> Want het eynde van de Wijsheyt en Philo-<lb/> sophie, is, het hooghste goed, 't welck God<lb/> is. De Philosophie leert den Mensche zijnen Schepper<lb/> kennen, seyt Aristoteles. En Augustinus seyt in<lb/> zijne Stad Godes in 't VIII boex IX cap.<lb/> dat het Philosopheeren is God lief hebben. Plato houd<lb/> dat God het opperste en waerachtige goed<lb/> zy, en hy wil dat een Philosophus een lief heb-<lb/> ber en naevolger Godes wesen sal: Voorder<lb/> seyt hy, dat in de zeedelijcke Philosophie<lb/> van het opperste goed gehandelt wort, son-<lb/> der het welcke men niet kan saligh worden.<lb/> Dese zeedelijcke Philosophie is de Practica<lb/> of wercklijcke, alwaer de Π beneden aen<lb/> den ladder staet, bediedende datmen door<lb/> de trappen van de zeedelijcke Deughd, als<lb/> van Gerechtigheyt, Sterckheyt, Wijsheyt,<lb/> Maetigheyt, Grootmoedigheyt, Heerlijckheyt,<lb/> Mildigheyt, Goeddadigheyt, Goeder-<lb/> tierentheyt en andere Deughden, opklimt<lb/> totte opperste trap, dat is tot het uyterste<lb/> eynde, en het hooghste goed, 't welck God<lb/> is, onse Schepper en hoofd van alle deugh-<lb/> den. En in 't XVIII boek XXXIX c. beweert<lb/> Augustinus, dat de spieglende Philosophie be-<lb/> quaemer is om de verstanden te oeffenen,<lb/> als om 't verstand met de waere Wijsheyt te<lb/> verlichten: want de wercklijcke Philoso-<lb/> phie is die geene, die door 't middel van de<lb/> goede zeeden, doet, datmen de waere Wijs-<lb/> heyt verkrijght, en dat met reeden: Want<lb/> de Theorica, dat is de spieglende of beschou-<lb/> lijcke, die overleyt en ondersoeckt de waer-<lb/> heyt van de dingen, maer de zeedelijcke<lb/> Practijck of daedwerckinge, die stelt de<lb/> Waerheyt in 't werck, als mede het welleven<lb/> en alle andere deughden, die ons dienen om<lb/> totte hooghste trappe tot God te klimmen,<lb/> die onse ruste, beleyder, wegh, eynde en<lb/> merckpael van het salige leven sal zijn; ge-<lb/> lijck Boetius in 't III boex IX Prosa verhaelt:<lb/> Dat het volmaeckte opperste goed de waere gelucksaelig-<lb/> heyd is, en God het opperste goed.<lb/> En gelijck nu God het begin, wegh, wit<lb/> en eynde is van onse gelucksaligheyt, alsoo<lb/> behooren wy oock in dit leven, onse voeten<lb/> te stellen op de trappen van de goede zee-<lb/> den en deughden, soo haest als wy beginnen<lb/> te wandelen, en dieselve, totten eynde toe,<lb/> vervolgen, ter tijd wy het opperste goed<lb/> hebben verkregen, en daerom moeten wy<lb/> noyt van klimmen ophouden. Zijt altijd naer-<lb/> stigh, want gelijck die den ladder op klimmen, niet rusten<lb/> voor zy tot haere hooghte gekomen zijn, soo weest ghy<lb/> oock alsoo genegen, om in 't goede altijd hooger en hooger<lb/> te klimmen, seyde Agapetus de Grieck. En 't is<lb/> seecker datmen door de oefningen van de<lb/> zeedelijcke deughd, en door nedrige dingen<lb/> kan klimmen en opstijgen totte Hemelsche<lb/> en Godlijcke; en dat door de gelijcknisse en<lb/> over een kominge van de dingen, gelijck Pe-<lb/> trarcha sulx uytdruckt. Iae in alles watter in<lb/> dese Werreld geschaepen is, hoe kleyn het<lb/> <pb n="embstma_1450_fac411"/> oock zy, daer in openbaert sich de Maje-<lb/> steyt, voorsienigheyt en alderhoogste goed-<lb/> heyt Godes; gelijck oock Mercurius Trismegi-<lb/> stus in zijne Pimander aen 't 5 cap. seyt: Voor-<lb/> waer God, die sonder alle Nijdigheyt is, blinckt over al<lb/> uyt, door alle deelkens van de Werreld. En Theodoretus<lb/> in 't III boeck van de Engelen, seyt: uyt de<lb/> sienlijcke dingen wort de onsienlijcke God gekent, en die<lb/> wel by sinnen zijn, worden door de aerde en door de was-<lb/> sende spruytjens, als door seeckere middelen geleyt, om de<lb/> Aerde en den Maecker der gewassen te aenschouwen.<lb/> Om dit volkomen te besluyten, soo wil-<lb/> len wy de peerle volkomentlijck uyttrec-<lb/> ken, diewelcke in Paulo, het vat der verkie-<lb/> singe, Rom. I cap. bewaert wort, alwaer hy de<lb/> onrechtveerdige Heydenen niet veront-<lb/> schuldight, diewelcke alleen voor hare Go-<lb/> den hielden de beeldnisse van hout, steen,<lb/> vogelen, en andere ontallijcke dieren, en die<lb/> geene kennisse van den waeren God begeer-<lb/> den te hebben: want hy is haer vertoont.<lb/> Daerom dat het geene dat kenlijck is van God, openbaer<lb/> is in henlieden: want God heeft het hun geopenbaert,<lb/> want dat in hem onsienlijck is, namentlijck zijne eeuwige<lb/> Mogentheyd en Godheyd, wort uyt de Scheppinge der<lb/> Werreld doorsien, dewijle het door de geschapene Crea-<lb/> turen verstaen wort, op dat zy niet zijn te verontschul-<lb/> digen.<lb/> Haer kleed is van eeniger geweldenaers<lb/> handen gescheurt, waer van een yder eenige<lb/> stuxkens of lapkens heeft wegh gedraegen,<lb/> soo groot als hy konde krijgen. Dese zijn,<lb/> gelijck Boetius in de derde Prosa van 't eerste<lb/> boeck verhaelt, de verscheyden naevolgers<lb/> of secten der Philosophen, die, door de ver-<lb/> scheydentheyt van de verkeerde meenin-<lb/> gen, die een yder staende houd, veroorsaec-<lb/> ken, dat de Philosophie in verscheyden stuc-<lb/> ken, gepluckt en gestroopt wert, die noch-<lb/> tans door haer selve vast en seecker is. Pitha-<lb/> goras heeft zijn deel in de spieglinge. Socrates<lb/> in de werckinge: die oock de eerste geweest<lb/> is, die de Zeedekonst in de Stad gebracht<lb/> heeft, gelijck Cicero en Augustinus verhaelen:<lb/> hoewel Augustinus seyt, dat de Philosophie<lb/> der Zeeden, al by de tijden van Mercurius<lb/> Trismegistus uytblonck, die al lange voor de<lb/> Wijsen van Griecken heeft geleeft. Plato daer<lb/> nae discipel van Socrates, hadde de Active en<lb/> Contemplative Philosophie, daer hy meest de<lb/> Rationale byvoeghde, diewelcke niet anders is<lb/> als de Dialectica of Redenkavelinge. Van Plato<lb/> zijn veele hoofden van verscheyden Secten<lb/> heer gekomen, die tegens malkanderen<lb/> streeden, al om te betoonen datse een spie-<lb/> glender verstand hadden, verschillende van<lb/> anderen, jae oock dickwijls van haer eygen<lb/> Meester, vind ende nieuwe gevoelens en ree-<lb/> denen; gelijck als Aristoteles Peripateticus, en<lb/> waer tegen Xenocrates Academicus strijdig was,<lb/> wesende beyde discipulen van Plato. Xenocra-<lb/> tes hadde Zeno tot zijn discipel, die een Over-<lb/> ste was van de Stoische secte of naevolgers.<lb/> De Overste van de Epicurische secte was<lb/> Epicurus, die van zijn 18 Iaeren af te Athenen<lb/> quam, terwijlen Aristoteles in Calchide en Xeno-<lb/> crates in de Academie laesen, en veele andere<lb/> secten die de Philosophie geweldelijck ver-<lb/> scheurden. Pithagoras verscheurde de Philo-<lb/> sophie met zijn gevoelen van de belachlijc-<lb/> ke verhuysinge der ziele, en dat zy was ge-<lb/> weest, eerse in Pithagoras quam, in Ethalides, Eu-<lb/> phorbus, Hermotinus, in Pirrus den Visscher, en<lb/> datse eens, nae zijn dood, in eenen Haen<lb/> soude verkeeren, waer over hy den Haen<lb/> tot een beeldnisse van de ziele heeft geno-<lb/> men, en verboot daerom in zijn leven, dat-<lb/> men geenen Haen mocht dooden. Waer<lb/> over de Philosooph Lucianus in zijne t'sae-<lb/> menspraeck van Micillus, Pithagoras in<lb/> voert in de gedaente van eenen Haen, en doet hem<lb/> spreecken, dat hy is geweest de Hoere Aspa-<lb/> sia, Crates, Ciniscus, een Koning, een Bedelaer,<lb/> een Drost, een Ridder, een Kraye, een Kick-<lb/> vorsch, en andere ontallijcke Dieren, aleer<lb/> hy een Haen was geworden. Op dese wijse<lb/> verscheurde oock Empedocles een naevolger<lb/> van Pithagoras dieselve mede, als hy seyt, doen<lb/> waer ick een Ionghsken, doen waer ick somtijts een<lb/> Maeghdeken. Socrates scheurde dit kleed op een<lb/> reys midden in tween, want hy nam de spie-<lb/> glende Philosophie van de natuyrlijcke sae-<lb/> ken der Werreld wegh, noemende haer Sot-<lb/> en, die daer mede besigh waeren, gelijck<lb/> zijn beminde Xenophon in 't I boeck van 't lev-<lb/> en Socratis verhaelt. Waer uyt dit spreeck-<lb/> woord zijn oorsprongh heeft, Quae supra nos<lb/> nihil ad nos, dat is, dingen die ons te hoogh zijn, gaen<lb/> ons niet aen. Ick wil oock niet ondersoecken<lb/> of hy selve op de zeedelijcke Philosophie<lb/> veel paste, en of hy was een verachter van<lb/> de Religie en van de Wetten van Athenen,<lb/> en of hy oock een bederver van de Ieughd<lb/> was: maer dit weet ick wel, dat hy nieuws-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac412"/> gierigh was, om het schoone al te ongebon-<lb/> den te sien, en al te vierigh te beminnen, en<lb/> dat boven de ernsthaftige en statige manie-<lb/> ren der Philosophen: Soo dat Athanaeus in 't<lb/> XIII boeck van hem verhaelt: Als Socrates<lb/> alle dingen verachte, soo wierde hy nochtans van de<lb/> schoonheyt Alcibiadis gevangen, en van zijne gewoon-<lb/> lijcke grootheyd en stantvastigheyt des gemoeds afgetroc-<lb/> ken: alhoewel hy anderen ried, dat zy haer<lb/> van den ommegangh der schoonen, souden<lb/> wachten, want, seyde hy, het valt swaer, als men<lb/> dieselve raeckt, dat men kan zeedigh blijven; gelijck<lb/> zijn leerlingh Xenophon getuyght. En aen<lb/> d'ander sijde, als hem voorgestelt wierde,<lb/> dat hy de seer schoone Hof-Iuffer Theodata<lb/> soude besoecken, soo liep hy al te vrywilligh<lb/> daer heen, en zy deeden niet anders te sae-<lb/> men, als jocken en boerten, leerende hoemen<lb/> den Vryers in hare netten soude verstricken.<lb/> Plato roeyde oock seer dapper dieselve uyt<lb/> in veele dingen, houdende mede de verhuy-<lb/> singe der zielen oock in de beesten: Maer<lb/> zijne Porphirius Platonicus hielde, datse haer al-<lb/> leen vernieuwden in de Menschen. Waer van<lb/> Augustinus de Civit. Dei X boeck cap. XXX, een<lb/> recht bestraffer is. Noch roeyde hy die<lb/> meerder uyt, houdende dat de ziele gelijck-<lb/> eeuwigh met God was. Een meeninge die<lb/> van Augustinus in 't X boeck XXXI cap. van de<lb/> Stad Godes verworpen wort. Hy roeyde<lb/> die uyt in de wercklijcke of active met zijn<lb/> ongeoorlofde Platonische spotlijcke liefde,<lb/> die van den Philosooph Dicearchus vervloeckt<lb/> is, als mede van Cicero in 't IV boeck van de<lb/> Tusculaensche vraegen, hoewel hy Plato me-<lb/> de volght. Hy verscheurde het ten vijfden,<lb/> in zijne ongemanierde Republique, alwaer<lb/> hy de Vrouwen vermaent, datse in de open-<lb/> baere worstelplaetsen sich naeckt mette on-<lb/> beschaemde Mannen souden oeffenen. Een<lb/> sotte raed en die van den Poeet Ennius ver-<lb/> worpen is, seggende, dat het een begin van schande<lb/> is, als men zijn lichaem onder den burgeren naeckt ont-<lb/> bloot.<lb/> Aristoteles scheurde het kleed van de Phi-<lb/> losophie, beweerende dat de Werreld eeu-<lb/> wigh was, en dat God over de Werreldsche<lb/> dingen geen sorge droegh, en dat hy nergens<lb/> als op sich selfs dochte, en dat het goed ons<lb/> elders van daen komt, gelijck hy dat liste-<lb/> lijck in zijn XII boeck van de Metaphysica en<lb/> zijne moralen van de Eudemii VII boex XV c.<lb/> beweert. Ongeluckige Aristoteles! geluckige<lb/> Boetius, diewelcke den Schepper des Werrelts<lb/> en zijne Godlijcke voorsienigheyt seer wel<lb/> gekent heeft; gelijck in zijn I boeck III<lb/> Rijm, in 't III boeck IX Rijm te sien is, daer<lb/> hy 't al te saemen de regeeringe Godes toe-<lb/> schrijft, seggende in de XII Prosa van 't III<lb/> boeck: Soo beschickt hy dan alle dingen, dien wy toe-<lb/> gestemt hebben goed te sewen, en dese is gelijck een Stuur<lb/> of Roer, waer door dit gebouw des Werrelts vast en on-<lb/> geschent wort onderhouden. Een gevoelen, dat re-<lb/> gelrecht tegen de onbeschofte meeninge van<lb/> Aristoteles strijt. De Stoiken hebben niet min,<lb/> als d'andere, haer kleed in veele lappen ge-<lb/> scheurt, seggende dat de Werreld een ziel-<lb/> lijck Dier is, redelijck en verstandelijck, van<lb/> een ziellijcke, sinnelijcke selfstandigheyt.<lb/> Dat de vrye konsten onnut zijn, dat alle do-<lb/> lingen en sonden even gelijck zijn, dat de<lb/> Vrouwen behooren gemeen te wesen: We-<lb/> sende hier van de vinders Diogenes Cinicus, en<lb/> Plato, gelijck Diog. Laertius in 't leven van Zeno<lb/> verhaelt, die daer geweest is het hoofd van<lb/> de Stoische secte. Dieselve scheurde in der<lb/> waerheyt het kleed in de wercklijcke Phi-<lb/> losophie, geheel aen stucken, door 't quaed<lb/> gebruyck van de zeeden, toelatende de vry-<lb/> heyt in 't spreecken, noemende een yder<lb/> dingh, hoe oneerbaer het oock was, by zijn<lb/> eygen naeme, lossende over al zijnen wind<lb/> waer hy was, sonder dat hy op plaets of per-<lb/> soon eenige acht nam; gelijck Tullius aen<lb/> Papirium schrijft, Ick hebbe dese dingen met bedeckte<lb/> woorden aen u geschreven, die de Stoici met vollen mon-<lb/> de uytspreecken, want zy seggen dat de veesten soo vry be-<lb/> hooren te zijn, als het opruspen. Zy dan beweeght<lb/> zijnde door dusdanige oneerbaerheyt, is 't<lb/> geen wonder, dat de Philosophie soo seer<lb/> met Boetius in de III Prosa klaeght over de<lb/> Stoiken en Epicureen: in 't besonder soo<lb/> heeft het hoofd der selver secte het kleed<lb/> van de Philosophie gescheurt, stellende het<lb/> einde van 't opperste goed in de wellust en<lb/> in de ruste, gelijck Arislippus, die, alhoewel<lb/> hy een discipel van Socrates was, soo stelde<lb/> hy 't opperste goed, in de wellust des lic-<lb/> chaems. Antisthenes zijn medediscipel, stelde<lb/> dat in 't gemoed. Maer Epicurus in 't lichaem<lb/> en in 't gemoed, gelijck Seneca seyt: Alhoe-<lb/> wel Epicurus sich beklaeght, dat hy van den<lb/> onwetenden seer qualijck was verstaen, ver-<lb/> klaerende dat hy 't niet verstonde van een<lb/> <pb n="embstma_1450_fac413"/> oneerbaere, dertele of geyle wellust, maer<lb/> van een ruste des lichaems en van een ge-<lb/> moed, dat vry was van alle ontroeringe, be-<lb/> gaeft met de eenvoudige reeden, gelijck<lb/> Laertius van hem verhaelt. Doch daer mede<lb/> lapte hy het kleed niet, aengesien zijn einde<lb/> onvolmaeckt en quaed was, niet wesende in<lb/> de deughd en goedheyt des gemoeds ge-<lb/> stelt, om tot God onse opperste eynde en<lb/> goed te komen: Maer hy stelde het eynde<lb/> in 't vluchtige en broose goed, ontkennende<lb/> de onsterflijckheyt der zielen, beweerende<lb/> mede dat God geen sorge droegh over de<lb/> vuyle, leelijcke en mismaeckte dingen der<lb/> Menschen. Noch hebben de Epicureen het<lb/> kleed meerder gescheurt, weghnemende het<lb/> reedelijcke deel. De Cireniaci hebben dob-<lb/> belt, beyde het reedelijcke en het natuy-<lb/> rlijcke deel wegh genomen, behoudende het<lb/> zeedelijcke gelijck Socrates. Aristochius roey de<lb/> niet alleene het reedelijcke en natuyrlijcke<lb/> uyt, maer scheurde oock het zeedelijcke<lb/> deel, dat hy alleene hadde overgelaeten,<lb/> weghnemende de verbeteringen, achtende<lb/> dat dit ten deele van een Pedant of botte-<lb/> rick heer quam, maer niet van een Philo-<lb/> sooph: alleens of een Philosooph iet anders<lb/> was als een onderwijser van 't Menschlijcke<lb/> geslachte, gelijck Seneca in sijnen LXXXIX brief<lb/> verhaelt. Maer dese scheuren en reeten zijn<lb/> veel geringer als de verkeerde gevoelens<lb/> van de Werreld, Hemel, Ziele en van God,<lb/> onse eeuwige goed, by 't welcke de Wijse<lb/> deses Werrelts Sotten zijn. Laet de Sotten<lb/> en trouwloose Menschen vaeren met haer<lb/> gevoelen, door 't welcke zy het kleed van<lb/> de Wijsheyt hebben gescheurt, waer door<lb/> zy niet den naem van Wijsen, maer van Sot-<lb/> ten verdienen: gelijck Paulus haer in 't I cap.<lb/> totten Rom. uytdruckt, haere gedachten, seyt<lb/> hy, zijn ydel, en haer onverstandigh herte is verduystert<lb/> geworden: daer zy hen selven voor wijs hielden, zijn zy<lb/> dwaes geworden. Welckers sotte en bedriegh-<lb/> lijcke Wijsheydt ten laesten van de waere<lb/> Wijsheyt wort verstroyt en verwart, gelijck<lb/> S. Hieron. tot Paulinum over de spreucke Abdiae<lb/> verhaelt, en Isaias seyt aen 't XXIX cap. Ick sal<lb/> zijner wijsen Wijsheyt te niet doen, en het verstand zijnder kloecken sal<lb/> ick verwerpen, de waere Wijsheyt sal<lb/> de valsche te niet doen.<lb/> Zy houd metten rechter hand eenighe<lb/> boecken, en metten slincker den Rijxstaf.<lb/> De boecken bedieden de naerstigheyt, die<lb/> die geene doen moet, dieder wijs wil wesen.<lb/> Dies moet hy besigh zijn in 't opsoecken<lb/> van nutte en profijtlijcke boecken, om de<lb/> Wijsheyt te verkrijgen, en hy moet sich op-<lb/> heffen uyt den slaep van luyheyt en leedigh-<lb/> gangh, die anders niet als geyle Minne, haet<lb/> en snoode werckingen plachten voort te<lb/> brengen, en die den wegh, om totte Wijs-<lb/> heyt te komen, toesluyten. En dit is 't gee-<lb/> ne Horatius waerschouwt:<lb/> Eysch voor den dagh een boeck en licht,<lb/> En stier dan dijn gemoed en plicht,<lb/> Nae 't geen dat eerbaer dient betracht,<lb/> Of anders, Min en Nijd houd wacht.<lb/> 't Selve seyt hy breeder van 't naerstigh lesen<lb/> der Socratische boecken, om de Wijsheyt te<lb/> begrijpen. Persius de schimpdichter weckt<lb/> den traegen sluymers mede op, en noodight<lb/> hun totte Philosophie: roepende op 't lae-<lb/> ste tegens de traege en sloffe, datse de Wijs-<lb/> heyt sullen versorgen, en vermaentse totte<lb/> kennisse van 't ondersoeck der dingen, dat<lb/> is, totte natuyrlijcke spieglende Philosophie.<lb/> En laeger vermaent hyse totte wercklijcke<lb/> zeedelijcke Philosophie, seggende: Ellendige<lb/> Mensch! sie d'oorsaecke der dingen en leer die verstaen.<lb/> Voorts seyt hy, Wat zijn wy? of waerom worden<lb/> wy tot het leven geboren? waer toe is d'ordre gestelt?<lb/> van wien de merckpaele en de soete beweginge? hoe wy<lb/> maete in Rijckdom sullen houden, wat behoorlijck is te<lb/> wenschen. Wat nuttigheyt dat harde geld in sich heeft.<lb/> Hoe veele wy het Vaederland en de lieve vrienden schul-<lb/> digh zijn. Hoedanigh God bevolen heeft, dat ghy wesen<lb/> sult, en hoedanigh ghy in de Menschlijcke dingen gestelt<lb/> zijt. Alle dese saecken, seyt hy, moet ghy leeren.<lb/> Soo isset dan van noode, dat ghy den slaep<lb/> en ledighgangh verjaeght, als vyanden van<lb/> de konst, en schadelijck om Wijsheyt te ver-<lb/> krijgen, diewelcke door 't keeren en leesen<lb/> der boecken verkregen wordt, zijnde daer<lb/> van wercktuygen en gereetschappen. Isidorus<lb/> seght, dat alle de nuttigheyt heer komt van 't leesen der<lb/> boecken, en van 't overwegen: en 't geene wy niet weeten,<lb/> dat leeren wy door 't leesen; en dat wy hebben geleert,<lb/> bewaeren wy door de overweginge: waer over oock de<lb/> boecken stomme Meesters genaemt zijn.<lb/> De Scepter bediet, dat de Wijsheyt, die<lb/> in dit werck van Boetius voor de Philosophie<lb/> wort genomen, een Koninginne is van alle<lb/> vrye konsten, die van haer worden toege-<lb/> stelt. Oversulx alsoo de Wijsheyt en Philo-<lb/> <pb n="embstma_1450_fac414"/> sophie kennisse hebben van de Godlijcke en<lb/> Menschlijcke saeken, die zy in haer begrijpt<lb/> in de spieglinge en in de werckinge, soo wor-<lb/> den van haer gemaeckt alle de geleertheden<lb/> en konsten, die daer sijn of in de spieglinge of<lb/> in de werckinge. En zy stelt als de wercken-<lb/> de oock de Burgerlijcke Wet toe, dieder on-<lb/> der de zeedelijcke Philosophie of Ethica be-<lb/> hoort. En gelijck de Zeedekonst in 't ge-<lb/> meen handelt van de manieren, soo leeren<lb/> wy daer door in 't besonder om Wetten te<lb/> geven aen ons selve, en dat door de Oeconomia<lb/> of Huysbestieringe aen Huys en Huysgesin,<lb/> door de Politica of Staetbestieringe aen de<lb/> Volckeren: wesende de Wet een kennisse van 't<lb/> Godlijcke en Menschlijcke recht, gelijck de Wijs-<lb/> heyt mede is. Als Seneca, Plutarchus, Pierius en<lb/> andere verhaelen. Het is dan geen wonder<lb/> dat M. Tullius totte Philosophie seyt, datse is<lb/> een vindster van de Wetten, een Meestersche van de zee-<lb/> den en van de konsten. Zy is 't buyten twijfel:<lb/> Want zy is een voortteelster der konsten, en<lb/> als een Moeder die de Griecken Philosophie<lb/> noemen. Seneca seyt in zijnen 95 brief, dat<lb/> de Philosophie niet anders is als een Wet<lb/> van 't leven, en een Koninginne van de we-<lb/> tenschappen en van de vrye konsten. Cicero<lb/> roept haer in zijnen Redenaer en Tusculaen-<lb/> sche vraegen aldus uyt: O ghy Philosophie! ge-<lb/> leytster des levens, ondersoeckster der deughd, uytdrijfster<lb/> der gebreecken, wat souden niet alleene wy, maer wat<lb/> soude het gantsche Menschlijcke leven konnen zijn, so-<lb/> nder u? Ghy hebt de steeden gebouwt, en hebt de verstroy-<lb/> de Menschen in de vereeninge des levens te saemen geroe-<lb/> pen. In welcke woorden de Philosophie Ko-<lb/> ninghlijcke werckingen en eertijtelen van<lb/> Koninginne, werden toegeschreven. Aristip-<lb/> pus willende te verstaen geven dat de vrye<lb/> konsten de zeedelijcke Philosophie mosten<lb/> volgen, als door de welcke alle andere mo-<lb/> sten geleert worden, en dat zy was Koningin-<lb/> ne van alle, soo seyde hy, dat die geene,<lb/> die mette vrye konsten geciert zijn, en de<lb/> konsten verachten, de Vryers van Penelope ge-<lb/> lijck waeren, diewelcke altijd veel werx<lb/> maeckten van de dienstmaeghden Melanthone<lb/> en Polidora, doch waeren niet eens bekom-<lb/> mert om de bruyloft van Penelope, diewelcke<lb/> Vrouwe, Heerscherinne en Koninginne van<lb/> Ithaca was. Aristoteles verhaelt gelijcke saecke<lb/> mede van Vlysses, diewelcke als hy nae de<lb/> Helle gingh, sprack hy met alle helsche scha-<lb/> duwen, behalven met Proserpina de Koningin-<lb/> ne. De eerste spreuke van Aristippus houd<lb/> Plutarchus in zijne opvoedinge der kinderen,<lb/> dat van Bion komt, daer hy de Philosophie<lb/> een kort begrijp noemt en 't opperste van<lb/> alle konsten, als hy seyt, de spreucke van Bion is<lb/> kluchtigh, die daer seyde, gelijck als de Vryers van Pe-<lb/> nelope, wanneer zy met haer geen spraeck kosten hou-<lb/> den, soo bleven zy by de dienstmaeghden sitten: alsoo zijn<lb/> oock die geene, wanneer zy de Philosophie niet konnen<lb/> vatten, dan brengen zy haeren tijd over in slechte beuse-<lb/> lingen. Waer over de Philosophie 't hoofd en 't kort be-<lb/> grijp van alle konsten, jae te recht een Koninginne magh<lb/> werden genaemt. Voor soo veele als de Philoso-<lb/> phie in d'eene hand de Boecken, en in d'an-<lb/> der hand den Scepter houd, soo kan men<lb/> oock dese bediedenisse geven, dat een Ko-<lb/> ningh die den Scepter over 't Volck voert,<lb/> oock noodigh heeft de boecken te houden<lb/> van de goede Zeeden en burgerlijcke Wet-<lb/> ten, om wel te regeeren, en het Krijgsgebiet<lb/> wel te bestieren: Hy moet oock de Boec-<lb/> ken dickwijls keeren en oversien, ten eynde<lb/> hy daer in magh geschreven vinden, 't geene<lb/> de vrienden en de mindere, haere onderdae-<lb/> nen, hem niet behoeven te vermaenen noch<lb/> te onderwijsen. Demetrius Phalareus vermaende<lb/> den Koningh Ptolomaeum, dat hy niet min den<lb/> Scepter soude in handen houden als nutte<lb/> boecken, die totte goede bedieninge noo-<lb/> digh en bequaem waeren. Als wy overwe-<lb/> gen dat de Philosophie de Boecken in de<lb/> rechter hand houd, en den Scepter in de<lb/> slincker, daer op is te verstaen, dat de Wijs-<lb/> heyt moet boven de Heerschappie en boven<lb/> 't Koninghrijck gestelt worden: Want son-<lb/> der wijsheyt of wijse raed, kan men niet wel<lb/> regeeren of gebieden: Waer over als in de<lb/> gulden Eeuwe, gelijck Possidonius in den XC<lb/> brief van Seneca seyt, de wijse Philosophen<lb/> alleene regeerden, en dat die daer Vor-<lb/> sten en Wetgevers waeren. Solon is geweest<lb/> een Prins en Wetgever van Athenen, Licurgus<lb/> van Lacedemonien, Zaleucus van de Locren-<lb/> sen. Plutarchus verhaelt in zijn Isis en Osirides,<lb/> dat de Egyptenaers haere Koningen sochten<lb/> uyte Priesters of uyte Krijgs-Helden: want<lb/> dese wierden in waerde gehouden om hare<lb/> dapperheyt, en die om hare wijsheyt. Maer<lb/> wat Krijghsman tot Koningh wierde geko-<lb/> ren, dieselve gaf sich onder de onderwijsin-<lb/> ge der Priesters, op dat hy de Philosophie<lb/> <pb n="embstma_1450_fac415"/> en Wijsheyt mocht deelachtigh worden, en<lb/> oversulx bequaem zijn totte regeeringe des<lb/> Rijx. Waer over Aristoteles in zijn Rhetorica<lb/> seght, dat de Wijse bequaem is om te regeeren. Atta-<lb/> lus, de Meester van Seneca, beweert, dat hy<lb/> een Koningh is: Maer aen Seneca scheen het,<lb/> dat die meer was als een Koningh, want hy<lb/> kost den Koningen Wetten voorschrijven,<lb/> om wel te regeeren: Want my dunckt, seyt hy,<lb/> dat die meer regeert, die 't geoorloft is, den Regeerders te<lb/> bestraffen, gelijck Seneca in zijnen CVIII brief<lb/> getuyght. Wy sullen wijders seggen, dat de<lb/> Koningen met wijse Mannen te raede gaen-<lb/> de, het geene doen, dat van een wijse raed is<lb/> voorgestelt: En daerom als Vespasianus eens<lb/> vol groote vreughde en blijdschap, tusschen<lb/> twee Philosophen stont, riep hy uyt: O goede<lb/> God! geef dat ick over den Wijsen magh gebieden, en<lb/> zy wederom over my. En om het voordeel dat<lb/> hy uyt haer ommegang trock, seyde de Ko-<lb/> ningh, dat hy niet wilde dat voor den Wijsen, de deure<lb/> soude zijn gesloten, gelijck Philostratus in 't vijfde<lb/> boeck verhaelt.<lb/> Daer is oock niet aen te twijfelen, of der<lb/> Wijsen raed, het Philosopheren en de Philo-<lb/> sophie, zijn groote hulpmiddelen om wel te<lb/> regeeren, gelijck Plutarchus wijtloopigh ver-<lb/> haelt. M. Antonius de Keyser, wort oock ge-<lb/> presen, dat hy de Philosophie in zijn borst,<lb/> tonge en mond hadde, die oock dickwijls<lb/> dese peerle van Plato plagh te verhaelen, dat<lb/> dan de steeden geluckigh souden zijn, soo de Philosophen<lb/> mochten regeeren, of dat de Keysers mochten Philoso-<lb/> pheeren, gelijck Iulius Capitolinus in zijn leven<lb/> verhaelt. 't Welck oock de Keyser Theodosius<lb/> aenmerckende, dede zijne beyde soonen Ho-<lb/> norius en Arcadius, by eenen wijsen Man Ar-<lb/> semium te leeren, diewelcke, siende dat de<lb/> Meester, terwijl hy haer onderwees, voor<lb/> haer stont, en dat sijne kinderen hooghmoe-<lb/> digh saeten, wierde de Keyser over haer ver-<lb/> gramt, doende haer van de Koninghlijcke<lb/> cieraeden berooven, haer vermaenende dat<lb/> het beter waere, dat zy op haer self leefden,<lb/> dan dat zy met gevaer en sonder geleertheit<lb/> of wijsheyt souden regeeren. Een spreucke<lb/> die van Nicephorus seer wort gepresen. Met<lb/> rechte reeden wort dan de Philosophie met<lb/> een Scepter afgemaelt, die seer wel by de<lb/> Wijsheyt past; want zy maeckt dat de Prin-<lb/> cen seker en sonder gevaer regeeren, waer<lb/> van de Wijsheyt in 't VIII cap. der spreuken<lb/> selve sal getuygen, dat door haer de Koningen re-<lb/> geeren, en de Wetgevers het recht onderscheyden. Hugo<lb/> seyt, de Philosophie leert oprecht en wel re-<lb/> geeren. Ditselve verstont Philippus de Ko-<lb/> ningh van Macedonien seer wel, en daerom<lb/> vermaende hy sijnen soon Alexander de Groote,<lb/> dat hy de Philosophie, door de onderwijsinge van een Phi-<lb/> losooph soude leeren, ten einde hy geen groote misslagen,<lb/> in 't regeeren, soude begaen, gelijck ick, seyde hy, ge-<lb/> daen hebbe, 't welck my noch berouwt.<lb/> De Koningen draegen, door de Philoso-<lb/> phie, een goede naem en geruchte, niet soo<lb/> seer om de Volckeren met Wijsheyt te re-<lb/> geeren, als om wijs te zijn, en sich selve te<lb/> bestieren. Genomen wanneer een Koningh<lb/> sich selve wel bestiert, soo sal hy oock de<lb/> onderdaenen met vernoegen en algemeene<lb/> toejuychinge wel regeeren: Maer gelijck<lb/> het swaer valt een eedel en moedigh Paerd<lb/> in zijnen loop te breydelen, ten zy datter ie-<lb/> mant op sit, die 't kort inbind, alsoo swaer<lb/> valt het oock een vry Vorst, die niemant bo-<lb/> ven hem kent, dat hy sich selve bestiere, en<lb/> de ongeregelde hertztochten van zijn ge-<lb/> moed breydele: niet te min maeckt de Wijs-<lb/> heyt en de Philosophie alles lichter. Want<lb/> de Philosophie, nae de meeninge van Aristip-<lb/> pus en andere, betoomt de tochten van 't ge-<lb/> moed. 't Valt swaer aen een jongh Prins, dat<lb/> hy sich kan onthouden: niet te min is Ale-<lb/> xander Magnus door de Philosophie en de goe-<lb/> de manieren, seer kuysch en ingebonden ge-<lb/> weest: want hy toonde groote eerbiedig-<lb/> heyt aen de Huysvrouwe en de Dochteren<lb/> van Darius, die met sonderlinge schoonheyt<lb/> begaeft waeren, en hy hielt haer niet als sla-<lb/> vinnen, maer hy eerde haer als zijn Moeder<lb/> en Susters. Iae hy toonde oock ontsagh aen<lb/> Rosanna zijn seer schoone slavinne, die hy<lb/> trouwde, om haer geen geweld noch over-<lb/> last te doen. Tot beschaemtheyt van sooda-<lb/> nige Heeren, diewelcke niet ongeschent lae-<lb/> ten, ick wil niet seggen hare slaven of dienst-<lb/> maeghden, maer spaeren oock niet haere<lb/> onderdaenen, alhoewel die eedel en eer-<lb/> baer zijn.<lb/> 't Valt swaer dat ygelijck zijnen vyand<lb/> vergeve, insonderheyt aen Princen; niet te<lb/> min heeft Caesar Dictator, meester geworden<lb/> zijnde van de Republique en van de Regee-<lb/> ringe, de hertztochten der gramschap, door<lb/> zijne Wijsheyt, afgebroken, en vergaf eenen<lb/> <pb n="embstma_1450_fac416"/> ygelijcken. De gemoederen worden door<lb/> de lasteringen en quaedsprekingen soo ont-<lb/> stelt, datmen daer door een dootlijcke haet<lb/> tegens den lasteraers aenneemt, niet te min<lb/> hebben Augustus, Vespasianus en andere goede<lb/> Keysers, geen ondersoeck tegens de quaed-<lb/> spreeckers willen doen, noch wreedheyt ge-<lb/> bruycken, 't zy met woorden of boexkens,<lb/> en dat door haere Wijsheyt: Want de ton-<lb/> ge der quaedspreeckers heeft geen macht<lb/> om het goed gerucht van een groot Prins,<lb/> die met wijsheyt en gerechtigheyt regeert,<lb/> te verminderen; want haere goede daeden<lb/> en wercken, doen den quaed willigen selve<lb/> liegen. En hierom vergaf Paus Pius II seer<lb/> mannelijcken die geene, die met smaed-<lb/> woorden en schampere steecken hem had-<lb/> den uytgeroepen, maeckende daer van seer<lb/> weynigh werx, en hy wilde dat in een vrye<lb/> stad, als Romen was, oock vry soude werden<lb/> gesproken. Dit is oock het seggen geweest<lb/> van den Keyser Tiberius, als men hem quam<lb/> klaegen, waer in hy betoonde, dat hy niet<lb/> veel paste op de klappernie van Ian Rap en<lb/> van 't heeromnes. Want als iemant seyde,<lb/> datmen qualijck van hem sprack, soo ant-<lb/> woorde hy, Indien ick in een veld vol schoone bloemen<lb/> moght wandelen, soo soude ick evenwel veele hooren, die<lb/> qualijck van my souden spreecken. Dit voordeel<lb/> trock oock Antonius de Philosooph en Key-<lb/> ser (danck moet hebben de Philosophie,<lb/> die 't hem hadde geleert) van de quaed-<lb/> spreeckentheyt en lasteringe, dat hy nieuws-<lb/> gierigh zijnde, om te weeten wat van hem<lb/> geseyt wierde, verbeterde al 't geene wat hy<lb/> in hem dacht berispelijck te zijn; gelijck Iul.<lb/> Capitolinus verhaelt. Alle dese dingen zijn<lb/> vruchten van de Philosophie, die de ge-<lb/> moederen regeert, en bestiert dieselve met-<lb/> ten Scepter van Wijsheyt: Waer door alle<lb/> verstandige, oock in alle voorvallen, soo wel<lb/> in voorspoet als tegenspoet konnen heer-<lb/> schen over de tochten des gemoeds: vast<lb/> staende tegens alle bespringingen en aenval-<lb/> len der fortuyne. Diogenes gevraeght zijnde,<lb/> wat hy doch met de Philosophie al hadde<lb/> gewonnen? Indien, antwoorde hy, ick niet anders<lb/> hadde gewonnen, als dit alleen, dat ick onverschrickt stae<lb/> tegens alle aenvallen der fortuyne. En Dionysius de<lb/> Tyran, nae dat hy uyt zijn Rijck verdreven<lb/> was, en van eener gevraegt zijnde, wat hem<lb/> doch Plato en de Philosophie hadde geleert?<lb/> antwoorde, dat ick dese swaere veranderinge der<lb/> fortuyne kan geduldigh draegen. Hy bracht sich<lb/> selve niet om 't leven gelijck andere hadden<lb/> gedaen, maer hy bleef vast en bestandigh<lb/> heerschende over de tochten of quellingen<lb/> des gemoeds. Zy draeght den Scepter of<lb/> Rijxstaf om veele oorsaken: Want de Phi-<lb/> losophie is een Koninginne van alle geleert-<lb/> heyt en vrye konsten, om dat zy den Princen<lb/> noodigh is om wel te regeeren, oock om dat<lb/> zy den geenen tot Koningen maeckt, die<lb/> haer besitten, raedende met haere Philoso-<lb/> phische vryheyt, een saecke te doen of nae<lb/> te laeten. En om dat wy door 't middel van<lb/> de Philosophie en van de Wijsheyt, in 't<lb/> vreedsaem Rijck van de gerustheyt leven,<lb/> alsoo konnen wy daer nae, tot allen tijden,<lb/> plaets en veranderinge der fortuyne, heer-<lb/> schen over de genegentheden, hertztochten<lb/> en ontsteltenissen des gemoeds, en ons selve<lb/> bestieren en regeeren met voorsichtigheyt<lb/> en wijsheyt. Waer over Zeno beweert, dat<lb/> de wijse Philosophen, niet alleene waeren<lb/> Vrye, maer oock Koningen. </p>

http://www.dbnl.org/tekst/pers001cesa01/pers001cesa01_0788.htm

embstma_1450

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

<p>Philosophia</p>

emblempictura

embstma_1450_emblem127

126

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

ARTTHEORY

Filosofia: a woman holding books and a sceptre

embstma_1450.dmp

embstma_1450_fac401

Philosophia

emblem pictura

31D15

41A34(+0)

44B192

49C20:5(+113)

49L13(Π)

49L13(Θ)

49M32

86(FILOSOFIA)

embstma_1450_emblem125

embstma_1450_pic406.jpg

embstma_1450_emblem126

Philosophia