<p>75. De Goden ende een Afgoden-dienaar.<lb/> EEn Heidens mensch in oude tijden, by de Griekse en-<lb/> de Latinse Poëten geleesen hebbende, dat haare Goo-<lb/> den in den beginne der eerste Scheppinge des Aardboo-<lb/> dems, de Menschen, ende alle de Beesten, wonder wijs-<lb/> selik naar hun gelieven geschaapen hadden; ende dat sy<lb/> haar ook van tijden ten tijden geluk ofte ongeluk deeden<lb/> ooverkomen; kreeg daar door van den selven, ende in het<lb/> bysonder van Jupiter, die gesegt wierd den Heemel te be-<lb/> <pb n="embstma_add132_fac492"/> stieren, soo hooge gedagten, ende ook soo groote vreese;<lb/> dat hy van, ende voor Iupiter een Beeld ende een Altaar<lb/> opregte; ende dat hy daar aan daageliks, met vreese en-<lb/> de beeven genaakende, ietwes van sijne goederen offerde;<lb/> ten einde die Iupiter hem rijk en geluksaalig wilde maken.<lb/> Dit aldus eenen tijd lang geduurd hebbende, soo be-<lb/> vond dit Heidens Mensch, dat hy onderwijlen, ten dee-<lb/> le doo sijne gedaane Offerhanden, ende ten deele,<lb/> om dat hy meer op Iupiters bystand, als op sijnen ei-<lb/> gen arbeid ende sorgen, betrouwd had, allangs armer of-<lb/> te ongelukkiger geworden was: weshalven hy als dan eerst<lb/> de Schriften die van den Gooden handelden, naarder on-<lb/> dersoukende, aanmerkte, dat opgemelde Poëten ende<lb/> Schrijvers van hunne Gooden niet alleen soodanig spraken,<lb/> als of het Menschen waaren geweest, die seer in kennisse<lb/> ende groote deugden boven andere Menschen hadden uit-<lb/> gesteeken: Maar dat die Goden ook somtijds uit onweeten-<lb/> ofte vergeetelheid sig vergreepen hadden; ende dat sy daar<lb/> en boven veeltijds voorbedagtelik door hoererie ofte oover-<lb/> spel, door dronken drinken, bedriegen, liegen, mein-eedig<lb/> te zijn, ofte door eenen gulden reegen ende geld te schie-<lb/> ten, hun voorneemen bekoomen, haare geile lusten met<lb/> Mannen ende Vrouwen versaadigd, als ook veele Men-<lb/> schen beschaadigd hadden.<lb/> Sulks ons Heidensch mensch allangs mindere gedagten<lb/> van die Gooden krijgende, voor nam te ondersouken, of<lb/> de vermaardste van allen, al-weetend ende ook al-magtig<lb/> was; Hy voer dan naar Delfos, ende vroeg aldaar Iupi-<lb/> ter Hammon, of het Musken, welk hy in sijne handen be-<lb/> slooten hield, leevendig ofte dood was meenende, in-<lb/> dien geantwoord wierd, leevendig, het selven aanstonds<lb/> dood te drukken, ende alsoo te vertoonen; Of indien ge-<lb/> <pb n="embstma_add132_fac493"/> antwoord wierd dood, het selven levendig te laaten sien,<lb/> op dat alsoo Jupiter ende sijne Priesters van onweetenheid<lb/> mogten werden oovertuigd. Maar ons Mensch kreeg tot<lb/> antwoord, leevendig ofte dood, soo gy wild. Ende be-<lb/> sloot hy daar uit, dat by Iupiter ende sijnen Priesteren,<lb/> wel eene menschelijke doortraptheid was, om niet ligte-<lb/> lik afterhaald te werden; maar dat hy seekerlik niet Al-<lb/> magtig was: alsoo hy anders sins het Musken in weeder-wille<lb/> van hem, naar sijn gelieven leevendig ofte dood had kon-<lb/> nen doen vertoonen, en hem selfs alsoo beschaamd maken.<lb/> Sulks hy besloot, den Gooden voortaan geene Offer-<lb/> handen ten sijnen schaade te doen. Ende beloofde hy<lb/> Iupiter in gevolge van dien, te sijnen huise klouk ende<lb/> gesond weeder gekeerd zijnde, op te offeren; niet een<lb/> gedeelte der goederen die hy besat, ofte door sijnen ar-<lb/> beide verkrijgen soude; maar wel de halft van alle het<lb/> gunt sy onder weege by geluk ofte der Gooden bestier,<lb/> mogte konnen te vinden. Ende gelukte het hem ook kort<lb/> daar aan, in sijnen weegte te vinden eenen reis-sak, ver-<lb/> vuld met Daadelen ende Amandelen, welke hy niet ver-<lb/> suimde onderweegen alle te veroorbooren, ende te sijnen<lb/> huise gekoomen zijnde, aldaar sijnen Beelde van Iupiter<lb/> op te offeren alle de steenen der Daadelen, ende alle de dop-<lb/> pen der Amandelen: seggende den Beelde, hier hebt gy<lb/> het binnensten met hem buitensten, ende mitsdien de halft<lb/> van allen het gunt ik gevonden hebbe.<lb/> Ende als eindelik die Heidense mensch daar na nog meer<lb/> sag, dat hy, niet jeegenstaande sijne veel-vuldige gebee-<lb/> den, jaa des te meer door sijne Tijd-quistinge in die on-<lb/> nutte gebeeden te storten, nog armer wierd: Soo ontstak<lb/> hy in yvere, ende verbrak hy het houte Beeld: als wan-<lb/> neer hy daar binnen in seer veele verborgene goude pen-<lb/> <pb n="embstma_add132_fac494"/> <lb/> ningen vond, ende luid keels uitriep: ,, Nu sie ik eerst<lb/> ,,ten regte, hoe schadelik het is den Afgooden te dienen;<lb/> ,,ende hoe voordeelig het zy, de selven te veragten, en-<lb/> ,,de haare Beelden te verbreeken.<lb/> </p>

<p>Uitlegging der Woorden.<lb/> Alle woorden deeser FABULEN zijn gesprooken in den<lb/> eigendlijken gemeenen sinne, ende vereissen derhalven<lb/> gene bysondere Uitlegginge.<lb/> OOvermids van ouds, ende ook nu nog onder den Geleerden seer is<lb/> getwist, en dageliks getwist werd, wat eigendlik een Afgod, Af-<lb/> goodery ofte Afgooden-dienst zy, en dat selfs onder den Christenen eenige<lb/> Secten van dien werden gevonden, welken yverig ontkennen daar aan<lb/> schuldig te zijn, en des niet te min van anderen daar meede beswaard<lb/> werden: Soo vereist nu deese FABUL, dat hier gesegt werde,<lb/> wat wy daar meede verstaan: alsoo anders sins onse Reeden-kaa-<lb/> veling daar omtrend duister, ende voor den Leesere onnut soude<lb/> weesen. Namentlik, alsoo nieman kan weeten wat een Afgod zy,<lb/> sonder al vooren te weeten wat een God is: soo seggen wy, dat wy<lb/> met den woorde God verstaan een soodanig volmaakt Weesen, dat daar<lb/> in gants gene gebreeken, maar in tegendeel alle bedenkelike volmaakt-<lb/> heeden begreepen zijn; ende dat die noodwendig te gelijk by een,<lb/> van alle ende in aller eewigheid geweest, nog zijn ende sullen<lb/> blijven; sonder eenige veranderinge. Om dat alle bedenkelijke<lb/> volmaaktheeden soodaanig te besitten, Goode soo eigen is, dat wy by<lb/> ofte van den denkbeelde, welke wy van Gode hebben, a met onse gedag-<lb/> ten gants geene volmaaktheeden daar by vougen, ende weder daar van<lb/> afscheiden, ofte eenige onvolmaaktheeden ende gebreeken daar by vou-<lb/> gen konnen, sonder dat denkbeeld in ons, geheel te vernietigen; en-<lb/> de in steede van dien in onse Herssenen te smeeden, een teegen<lb/> sig selfs strijdend versiersel, het welk waarelik buiten onse Hersse-<lb/> nen ende gedagten gants geene Weesentlikheid b heeft, ofte heb-<lb/> ben kan: maar waarelike eene Niet is. c<lb/> <pb n="embstma_add132_fac495"/> Ende indien ieman des niet jeegenstaande, sig laat voorstaan,<lb/> dat een soodaanig ons versiersel een Goddelik weesen verbeeld; soo<lb/> meenen wy, dat hy van dat sijn eigen versiersel een Afgod maakt.<lb/> Ende indien hy het selven versiersel sijner herssenen eerd, bemind, ofte<lb/> vreesd; ende daar van ietwes goeds hoopt, ofte quaads vreesd, bid,<lb/> ofte arbeid: Soo meenen wy ook, dat hy als dan Afgoodery begaat,<lb/> ende van sig selven eenen Afgooden dienaar maakt.<lb/> Van welken Afgooden-dienaren niet te min seer veel verschillen die<lb/> Menschen, welke van Goode niet dan een seer duister denkbeeld, welk<lb/> des niet te min eene waarhaftige Goddelike Eigenschappen met<lb/> hare gedagten af scheiden, ofte eenige onvolmaaktheeden ende ge-<lb/> breeken daar by vougen, ende alsoo eenig teegen een strijdend<lb/> Versiersel in haare gedagten veroorsaaken.<lb/> Gelijk een yder Goodes oneindelike Volmaaktheid ooverdenken-<lb/> de, by sig selven bevinden kan, dat Goodes Weesen onverdeeld wee-<lb/> sende, geene toevalligheeden onderhaavig, is.b Ende dat wy des<lb/> niet te min met ons onvolmaakt verstand op dat Goddelik Weesen<lb/> denkende, wy ons niet meer dan eene eenige Eigenschap van dien,<lb/> te gelijk voorstellen, ende verbeelden konnen; ende dat wy daar<lb/> beneevens die eene niet; wy laten staan alle Goddelike Eigenschap-<lb/> pen, in der waare diepte ende breedte,c begrijpen konnen.<lb/> Gelijk wy ook bevinden, dat wy ons selven met goede reedenen<lb/> verheugen, ende ons verwonderen moeten, als wy van dat Godde-<lb/> lik Weesen ietwes het minsten, ten regte verstaan: alsoo dat minsten<lb/> eene waare aanleiding geeft, om alle de andere Goddelijke Ei-<lb/> genschappen ook te konnen verstaan.<lb/> Geheel anders is het gesteld met den Menschen, alsoo by der<lb/> selven bepaald Weesen, veele toevalligheeden d konnen zijn, ende<lb/> ook afweesen; sonder dat hun Weesen in sig selfs, ofte het denkbeeld,<lb/> dat wy daar van hebben, vernietigd, ofte in een versiersel veranderd<lb/> werde. Hoewel de Menschen door die toevallen geduurige ver-<lb/> anderingen onderworpen zijn, ende wy ook naar ons gelieven nu<lb/> op eene menschelike toevalligheid, ende dan weederom op het ei-<lb/> gentlik Weesen der Menschen denken konnen; tot dat die Mensch<lb/> <pb n="embstma_add132_fac496"/> selfs in sijn Weesen door die toevalligheeden veranderd werd, ende<lb/> komt te sterven.<lb/> De Goddelike ende ook de Menschelike Saaken op deeser wij-<lb/> se door eenen Denkbeelde in onse gedagten ofte Herssenen komen-<lb/> de, ende ook aldus buiten onse gedagten ende Herssenen, waare-<lb/> ende daade-lik a gesteld weesende: Soo volgd van selfs, dat de<lb/> Afgooden-dienaars, als bouwende op eener dwaalinge, op eenen ver-<lb/> siersele, op eenen niet, van allen goeden gronde, om daar op te<lb/> konnen bouwen ende daar van ietwes goeds te verwagten, ofte<lb/> voor den quaade verseekerd te weesen, ontbloot zijn. Ende dat<lb/> sy des niet te min aan dat niet haare Lof-sangen, Gebeeden, ende Dank-<lb/> seggingen stortende, ofte haar Offerhanden doende, behoorden te<lb/> weeten, dat de Priesters van dat niet, waarelik die Offerhanden<lb/> meest weg dragen, immers dat die onweetende, vreesende Men-<lb/> schen, welke die Offerhanden doen, door die Offerhanden ook ge-<lb/> meenelik plagten verarmd te werden.<lb/> Gelijk meede daar uit volgd, dat warelik den Afgooden-dienaa-<lb/> ren, hunne ongerustheid des gemoeds niet ontnoomen, nogte hun-<lb/> ne arremoede voorgekoomen kan werden, dan met de Afgooden soo<lb/> verre te veragten, dat sy den selven geene Ofterhanden meer doen<lb/> willen.<lb/> Sulks eindelik wijders daar uit ook volgd, dat die selve Men-<lb/> schen geene volkoomene gerustheid des gemoeds, met bygevoug-<lb/> de Rijkdommen verkrijgen ende behouden konnen: dan met het<lb/> Beeld des Afgods, dat is het versiersel hunner herssenen te vernieti-<lb/> gen, ende met daar en tegen een denkbeeld van den waarhaftigen God<lb/> formeeren, ende vastelik vertrouwen, van den al-wijsen, onein-<lb/> delik goeden, ende al-magtigen Goode, alles goeds te sullen verkrij-<lb/> gen, ende ook van allen quaaden te sullen werden beschermd, be-<lb/> vrijd ofte verlost. Eeven gelijk de Afgooden-dienaar onser FABU-<lb/> LE, eerst aan de kraften sijnes Afgods twijfeld, daar naa sijne Of-<lb/> ferhanden inne houd, ende eindelik des selven Beeld in het geheel<lb/> verbrijseld hebbende, met veele Rijkdommen vervuld werd.<lb/> De heilsaamheid van op den waaren Almagtigen eenigen God te<lb/> betrouwen, ende de schaadelikheid van in sijne herssenen Afgoo-<lb/> den te versieren, te maken, te vreesen ende te dienen, aldus voor-<lb/> <pb n="embstma_add132_fac497"/> gedraagen weesende, soude nu wel schijnen te vougen, op het<lb/> scherpsten ende in het breeden te ondersouken, ende aan te wij-<lb/> sen, of ende welke nu onder de bekende Volkoren, jaa selfs on-<lb/> der de genaamde Christenen, Afgooden-dienaars gevonden werden.<lb/> Maar ons voorneemen van alleen FABULEN met weinige woor-<lb/> den te verklaaren, laat dat niet toe. Sulks wy deesen aangaande,<lb/> niet dan kortelik sullen aanwijsen, dat de Rooms-gesinde Christenen<lb/> veele teegen een strijdende versierselen in haare herssenen gesmeed,<lb/> ende gemaakt hebben, die sy eeren, vreesen ende dienen; ende<lb/> ook andere Menschen met gewelde ten geloove op te dringen trag-<lb/> ten. Welke wijse van een geloof waarelik voort te setten, alsoo<lb/> ongerijmd ende teegen een strijdende is, als hun geloof selfs.<lb/> Naamelik, de tegen een strijdende versierselen, die wy in de Roomse<lb/> Kerke meenen te sien, zijn dese: dat de Paus van Romen naar Lighaam<lb/> en Siele, een gemeen Mensch zijnde, des niet te min in sijne mee-<lb/> ningen omtrend Saken van den Godsdienst, onfeilbaar? is. a Dat God<lb/> Almagtig, die een God van ordre is, door de ooverblijfselen, het zy van<lb/> lighaame, het zy van kleederen der afgestorvene Heiligen, b ja selfs<lb/> door de Beelden der selven, wanneer die Heiliglik gediend ende<lb/> ge-eerd werden eenige wonderen, c dat is Saken sonder genougsame<lb/> en bequame oorsaaken, ja selfs op de eene plaatse meer als op de an-<lb/> dere soude willen doen. Dat sy wetenm dat de Heiligen die afgestor-<lb/> ven, ende door den Pause Heilig te weesen verkondigd zijn, des<lb/> niet te min onse gedagten weeten, ende onse gebeeden verstaan.<lb/> Dat uit krafte van vyf woorden, door eenen Rooms Priester pleg-<lb/> tiglik oover een stukjen Broods gesprooken, d het selven in een<lb/> geheel menschelik Lighaam verwandeld, jaa God Almagtig selver<lb/> soude geworden zijn: Ende dat soo een geheel menschelik lighaam<lb/> des niet te min door eenes anderen Menschen mone, in des selven<lb/> mage, welke dog kleine deelen onses lighaams zijn, verswolgen ende<lb/> begreepen ofte beslooten soude konnen werden, en dat by gevolge<lb/> wy geloven konnen, dat het Deel grooter soude konnen wesen als het<lb/> der Rooms-gesinden, niet dan eene gedurige ontsteltenisse ofte verwer-<lb/> ringe van gedagten, vreese en schrik voor den Vageviere en der Helle,<lb/> <pb n="embstma_add132_fac498"/> als ook grote arremoede den leevenden ende in gesondheid weesenden<lb/> niet alleen, maar ook insonderheid voor den Sieken ende Siel-toogen-<lb/> den, ofte voor de ooverleevende veroorsaaken konnen, wanneer<lb/> hare Priesters daar by leeren, ende den Menschen konnen doen ge-<lb/> looven, dat door den Priesteren ofte haare Gebeeden, ende ook door<lb/> Siel-missen, die nieman dan een Priester doen mag, ende sal, mits<lb/> eenige Penningen genietende, de afgestorvenen uit den Vageviere ver-<lb/> lossen konnen, ende sonder geld-schietinge niet sullen.<lb/> Ende oovermits de Souveraine ofte opperste wettige Regeerders<lb/> eenes Lands, ook waarelik Gooden in de Heilige Schriften werden<lb/> genaamd. a Soo moet ook daar uit volgen, dat alle Onderdanen,<lb/> welken soo eene groote magt werd opgdraagen, ofte welke tot soo<lb/> eene groote magt indringen ofte sig laten indringen, dat die magt<lb/> door den Souverain niet weederom ingetrokken kan werden: ofte<lb/> dat ook soodaanige Onderdaanen ende Dienaaren van Staat, wel-<lb/> ke de Wetten des Lands, ofte der Republike Handvesten ver-<lb/> treeden konnen, sonder daar oover door de Souveraine Ooverigheid<lb/> vaardiglik gestraft te konnen werden, waarelik in die Republike<lb/> der aller-ondeugensten ende ook der aller-onweetenste Ingeseetenen,<lb/> ofte Politike Afgooden zijn, en dat soo wel de als dan krafteloose Re-<lb/> genten ende Ingeseetenen, aldaar in geduurige twisten, verwer-<lb/> ringe, vreese ende sorgen ellendig moeten leeven, ten zy die<lb/> Afgod verbrooken werde, ende de wettige Souveraine Regenten als<lb/> dan haare kraften soo wel hervatten, dat sy de Wetten ende Hand-<lb/> vesten der Landen ende Steeden, van allen Onderdaanen ofte In-<lb/> geseetenen, hoe groot die ook weesen mogen; konnen doen ge-<lb/> hoorsaamen ende ook naar koomen: Ende de Overtreeders, ofte<lb/> Verbreekers der Wetten, oude loffelike Gewoonten, ende der Hand-<lb/> Vesten, naar inhoude der selven konnen doen straffen.<lb/> Wat de eigendlijke Leer onser FABULEN zy, is onnoodig<lb/> hier op den einde gesegt, alsoo de sin van dien door onse voor-<lb/> gaande Reedenkaavelinge genougsaam blijkt.<lb/> </p>

77

embstma_add132

FABLES

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

embstma_add132_pic491.jpg

emblempictura

embstma_add132_emblem076

FABLES

GUL

MNE

EMBLEMS

ILL_BOOK

reserved for caption

embstma_add132.xml

En buig u voor geene vreemde Gooden, maar verbreek ende vermorsel haare Beelden

embstma_add132_fac491

<p>Quod finxere timent.</p>

emblem pictura

embstma_add132_emblem074

<p>En buig u voor geene vreemde Gooden, maar<lb/> verbreek ende vermorsel haare Beelden.<lb/> Exod. cap. 23.</p>

embstma_add132_emblem075

Quod finxere timent